Kransastfla, lambakjt og smjr

Lambakjt
Lambakjt

Mikil umra um matari hefur tt sr sta meal lkna og annarra srfringa undanfari. hefur hugi almennings heilbrigum lffstl veri berandi og skilningur ingu mataris fyrir heilsu og vellan fer vaxandi. Nringarfringar, lknar og anna fgflk tjir sig auknum mli fjlmilum og milar ar me af ekkingu sinni um etta mikilvga mlefni.

Nlega birtisthugaver grein Morgunblainu eftir Gunnar Sigursson lkni og Laufeyju Steingrmsdttur nringarfring ar sem fjalla er um matari og kransasjkdma hr landi. Gunnar og Laufey ba yfir mikilli ekkingu og reynslu essu svii og hafa au bi skila metanlegu framlagi til manneldismla hr landi ssutu ratugi.

greininni taka au taka srstaklega til umfjllunar miklu lkkun sem hefur ori dnartni af vldum kransasjkdma hr landi sustu rjtu r.

Vsa au tilhugaverrar greinarRannsknarstvar Hjartaverndar sem birtist tmaritinu PLoS One nvember 2010. ar kemur fram a dausfllum af vldum kransasjkdma hr landi fkkai um 80 prsent hj einstaklingum undir 70 ra aldri tmabilinu 1981-2006. Fkkun dausfalla m a miklu leyti rekja til breytinga httuttum og ber ar hst lkkun klesterls bli, minnkaar reykingar og lgri blrsting. Samkvmt rannskninni dr aukin tni offitu og sykurski nokku r umfangi essa rangurs.

Rleggingar Manneldisrs slands

grein sinni rifja au Gunnar og Laufey upp vibrg Manneldisrs slands vi hrri dnartni vegna kransasjkdms hr landi fyrir um 30 rum. Lagi ri herslu a minnka mettaa fitu funni og auka hlut grnmetis og vaxta. Hvatt var til ess a velja fituminni mjlkurvrur sta eirra feitu og nota olu matarger stainn fyrir hart smjrlki ea smjr.

Hfundarnir telja a almenningur og matvlaframleiendur hafi brugist rtt vi og a matari hafi frst hollustutt.

"Lttmjlk kom markainn 1982 og kjlfari birtist fjldi annarra fituminni mjlkurvara. Neysla transfitu og mettari fitu minnkai kjlfari".

Gunnar og Laufey benda a matari slendinga fyrir 30 rum hafi einkennst af venju mikilli neyslu mettari fitu.

" essum tma var nmjlkurneysla slendinga ein s allra mesta Evrpu, en lttmjlk st slendingum alls ekki til boa essum tma. essi stareynd, samt almennri notkun hru smjrlki vi matarger, bakstur og matvlaframleislu tti stran tt a mettaa, hara fitan var svo fyrirferarmikil slensku fi, svo ekki s minnst allt kexi og stabraui sem sannarlega lagi miki af mrkum til fituneyslunnar"

Smjrlki, kex og stabrau voru mikilvg uppspretta transfitu rum ur. Mettaa fitu er hins vegar aallega a finna nttrulegum afurum eins og feitum mjlkurvrum og rauu kjti. Varast ber a setja mettaa fitu og transfitu undir sama hatt v mikill elismunur er essum tveimur gerum fitu. Fir efast dag um a mikil neysla transfitu auki lkur og hjarta-og asjkdmum.

Breytingar matari slendinga 1990 2002

Rannsknir Hjartaverndar sna a klesterl bli slendinga hefur lkka sustu fimm ratugi. Frimenn telja a etta megi rekja til urnefndra breytinga matari slendinga.

͠kynningu Manneldisrsri 2003 kom fram a bori saman vi 1990 hafi sykurneysla aukist verulega og s n vandaml.

er ess geti a neysla gosdrykkja s gfurleg, einkum meal ungra drengja. "Sykurneysla strka er jafnframt heyrilega mikil ea 143 grmm af vibttum sykri dag".Stlkur drukku a jafnai hlfan ltra af gosdrykkjum dag. "Mjlkurneysla eirra er hins vegar verrandi ltil og fiskneysla hverfandi og nringarefni fu bera ess merki."Pitsuneysla ungra strka vakti athygli v hn samsvarai 120 grmmum dag sem jafngildir strri snei degi hverjum.

Mikil aukning var gosdrykkjaneyslu og neyslu vibtts sykurs hr landi rabilinu 1990-2002.

Athyglisvert er hve miklar breytingar virast hafa ori matari slendinga essu tlf ra tmabili. Mest berandi var minni neysla mjlk, fiski og kartflum en meiri neysla gosdrykkja, vatns, gnmetis, vaxta, braus, morgunkorns og pasta. Heildarmagn kjts breyttist lti en minnkai neysla lambakjts en neysla kjklingakjti og svnakjti jkst. Athygli vekur a fiskneysla minnkai um 45 prsent.

Fituneysla breyttist talvert milli 1990 og 2002. Heildarfituneysla var 35% orkunnar ri 2002 en 41% ri 1990. etta var tali jkvtt og samrmi vi manneldismarkmi. Neysla harri fitu minnkai r 19% 16% orkunnar tmabilinu.

Ljst er a margar af eim breytingum sem uru matari okkar essum rum voru neikvar. Sykurneysla jkst miki. Gosdrykkjaneysla jkst um 37%. fr offita hratt vaxandi essu tmabili sem hltur a tengjast skilegri run matari.

neitanlega vekur nokkra furu a klesterl bli hafi lkka essum tma. Sennilega m rekja a til breytinga fituneyslu. Gti ar skipt mestu mli minnku neysla transfitu og mettari fitu. Hins vegar ber a hafa huga a mettu fita hkkar yfirleitt HDL-klesterl (ga klesterli) og hefur jkv hrif str LDL-agna.

Fiskur er mikilvg uppspretta fjlmettra fitusra en r eru almennt taldar hafa jkv hrif klesterlmagn bli. v m tla a minnku fiskneysla hafi unni gegn lkkun klesterls essum tma.

Margt bendir til a neikvu breytingarnar sem uru matari okkar urnefndu tmabili hafi veri mest berandi meal ungs flks. Mlingar Hjartaverndar klesterli nu hins vegar ekki til essa hps. etta gti skrt hvers vegna versnandi matarvenjur hafi ekki endurspeglast klesterlmlingum Hjartaverndar essu tmabili.

msir frimennhafa bent a rleggingar lheilsuyfirvalda Bandarkjunum um a draga r fituneyslu hafi va ori til ess a sykurneysla fr vaxandi. Breytingarnar matari slendinga rabilinu 1990 - 2002 koma heim og saman vi a etta kunni einnig a hafa gerst hr landi. Hugsanlegt er a mikil hersla fitusnau matvli hafi auki notkun vibtts sykurs vi matvalaframleislu. Fra m rk fyirr v a aukin neysla vibtts sykurs og gosdrykkja hafi tt undir hratt vaxandi tni offitu hr landi og va annars staar sustu 20 - 30 rin.

Kransasjkdmar, lambakjt og smjr

Vast hvar heiminum hefur ori mikil lkkun dnartni af vldum kransasjkdms sustu ratugina. sland er ekki einsdmi hva etta varar.

Mjg athyglisvert er a skoa runina dnartni af vldum kransasjkdms hr landi sustu fimmtu r (sj mynd a ofan). rin 2001-2005 er dnartnin nokku svipu og rabilinu 1951-55. v er ljst a ekki var lkkun dnartni af vldum kransasjkdms slandi ef allt tmabili 1950 - 2005 er skoa srstaklega. Hins vegar fru klesterlgildi bli slendinga lkkandi essu tmabili. annig reis og fll dnartnin af vldum kransasjkdms tt klesterlgildin hafi allan tman veri lkkandi. etta gti bent til ess a samband klesterls bli og dnartni af vldum hjarta-og asjkdma s flknara og margslungnara en vi hfum oft tali.

Stundum er v fleygt arannskn Hjartaverndar eim ttum sem skra lkkun dnartni af vldum kransasjkdms hafi sanna a minni neysla mettarar fitu skri a hluta til ann rangur sem nst hefur. etta er ekki rtt v tengsl neyslu mettari fitu vi lkkandi dnartni af vldum kransasjkdms voru yfir hfu ekki skou essarri rannskn. Hins vegar lyktuu rannsakendurnir a minnku neysla transfitu og mettarar fitu skri a llum lkindum mest af eirri lkkun klesterls sem var rannsknartmabilinu. Hugsanlegt er a arir ttir eigi ar einnig hlut a mli.

Reykingatni lkkai miki tmabilinu og kyrrseta minnkai. Bir essir ttir geta haft hrif magn klesterls bli.

Fjlmargarerlendar rannsknirbenda til ess a ekki su tengsl miilli hjarta-og asjkdma og neyslu mettari fitu. Rtt er a taka fram munur kann a vera fersku rauu kjti og unnum kjtvrum egar kemur a hollustu.Rannsknirbenda til a unnar kjtvrur hafi sterkari tengsl vi httu langvinnum sjkdmum en unnar kjtvrur.Nlegsamantekt faraldsfrilegum rannsknum sem skoa hafa neyslu feitum mjlkurvrum bendir ekki til ess a tengsl su milli neyslu slkrar fu og httunnar hjarta-og asjkdmum.

Sjlfsagt er a velja ein-og fjlmettaur fitursrur sem t.d. m finna fiskafurum og lfuolu umfram mettaa fitu.

Nokkrar rannsknirbenda til ess a ef mettari fitu er skipt t fyrir fjlmettaar fitusrur megi draga r lkum hjarta-og asjdmum. Rannsknir hafa hins vegar lka snt a ef mettari fitu er skipt t fyrir kolvetni minnka ekki lkur hjarta-og asjdkmum.

grein Gunnars og Laufeyjar lsa au hyggjum snum af auknum huga fiturkum matvrum hr landi. essi hugi virist tilkominn vegna mikilla vinslda lgkolvetna/hfitu mataris.

Benda au a frttir berist n af 20% aukningu smjrframleislu hr landi.

rtt fyrir etta benda au Gunnar og Layfey a lgkolvetnamatari geti komi a gagni, ekki sst fyrir sem eiga vi mikla offitu a stra. etta er hugavert ljsi ess a talsvert hefur skort a fagflk viurkenni notagildi essarrar aferar.

Ef aukin smjrneysla skrist af v a smjrs er neytt frekar en kolvetna og sykurs er ekki sta til a tla a tni hjarta-og asjkdma muni aukast. Engar rannsknir hafa snt a sykur og/ea kolvetni su betri kostur en mettu fita essu samhengi. v er ekki sta til a vara vi neyslu lambakjti og feitum mjlkurvrum ef neysla sykurs og kolvetna minnkar sama tma. Hins vegar er sjlfsagt a velja ein-og fjlmettaur fitur sem t.d. m finna fiskafurum og lfuolu umfram mettaa fitu.

Ljst er a margttar stur liggja a baki fkkun dausfalla af vldum kransasjkdms hr landi. Rannsknarhpur Hjartaverndar hefur bent a lkkun klesterls bli s einn ttur eim rangri sem nst hefur. Telur hpurinn a lkkun klesterls megi rekja til agera lheilsuyfirvalda sem hfust af alvru fyrir 30 rum. essar rleggingar hafa v miur ekki enn skila sr minnkari neyslu vibttum sykri og gosddrykkjum.

rtt fyrir agerir lheilsuyfirvalda hr landi hefur tni sykurski af tegund 2 fari hratt vaxandi og eruslendingar dag feitastirNorurlandaja.

Heimildir: Mataraedi.is

  • Alvogen


Athugasemdir

Svi

  • Um Heilsutorg
  • Twitter
  • Heilsutorg  Facebook
  • Mobile tgfa af heilsutorg.com
  • Veftr