Vefjagigt - ķtarlega fariš yfir einkenni, greiningu, lyf og fleira

Ķtarlega fariš yfir einkenni vefjagigtar
Ķtarlega fariš yfir einkenni vefjagigtar

Vefjagigt (e. fibromyalgia syndrome) er langvinnur sjśkdómur eša heilkenni
(e. syndrome) sem samanstendur af fjölmörgum einkennum frį hinum żmsu lķffęrakerfum. Helstu einkenni eru langvinnir og śtbreiddir verkir frį stoškerfi, almennur stiršleiki, yfiržyrmandi žreyta og svefntruflanir.

Önnur algeng einkenni eru órólegur ristill, ofurnęm žvagblašra, fótapirringur, kuldanęmi, daušir fingur (e. Raynaud“s phenomenon), dofi ķ śtlimum, bjśgur, kraftminnkun, śthaldsleysi, minnisleysi, einbeitingarskortur og depurš.

Vefjagigtin getur žróast į löngum tķma og viškomandi gerir sér litla grein fyrir ķ fyrstu aš eitthvaš óešlilegt sé ķ gangi. Verkir sem hlaupa til dag frį degi, stiršleiki og yfiržyrmandi žreyta af og til eru oft byrjunareinkennin. Einkennin eru ekki višvarandi ķ fyrstu, koma og fara, nż einkenni bętast viš. Smįm saman vindur sjśkdómurinn upp į sig žar til einkenni hverfa ekki langtķmum saman. Einkennin eru mjög mismunandi milli einstaklinga, bęši af fjölda og hversu slęm žau eru.

Vefjagigt getur veriš mildur sjśkdómur žar sem viškomandi heldur nęr fullri fęrni og vinnugetu, žrįtt fyrir verki og žreytu, en hann getur lķka veriš mjög illvķgur og ręnt einstaklinginn allri orku žannig aš hann er vart fęr um annaš en aš sofa og matast. Oftar ręnir vefjagigtin ašeins hluta af fęrni til vinnu og athafna daglegs lķfs. Žar sem ekki sjįst nein ummerki um sjśkdóminn, hvorki į sjśklingnum, né ķ almennum lęknisrannsóknum žį hafa žessir einstaklingar oft į tķšum mętt litlum skilningi heilbrigšisstarfsfólks, ašstandenda, vina eša vinnuveitenda. Enn žann dag ķ dag telja sumir aš vefjagigt sé ķ raun ekkert annaš en verkjavandamįl sem geti talist ešlilegur hluti af lķfinu og enn ašrir telja aš um sé aš ręša “ruslafötu greiningu” žaš er aš allt sé kallaš vefjagigt sem ekki er hęgt aš greina sem ašra “almennilega sjśkdóma”.

Į undanförnum įrum hafa veriš geršar fjölmargar rannsóknir į vefjagigt sem hafa leitt ķ ljós aš truflun er ķ starfssemi margra lķffęrakerfa hjį fólki meš vefjagigt m.a. ķ tauga-hormóna kerfi lķkamans ( e. neurohormonal abnormality), ósjįlfrįša taugakerfinu ( e. autonomic nervous system dysfunction) og truflun er į framleišslu żmissa hormóna ( e. reproductive hormone dysfunction).

Svefntruflanir sem eru eitt af höfušeinkennum vefjagigtar eru taldar orsakažįttur fyrir mörgum einkennum einkum žreytu og stoškerfisverkjum.

Algengi

Nišurstöšur rannsókna į algengi* (e. prevalence) vefjagigtar vķša um veröld eru mismunandi. Tališ hefur veriš aš vefjagigt hrjįi 2 – 13 % fólks į hverjum tķma (1-5). Lķklega er žaš of hį tala žvķ yfirlitsgrein frį 2006 reiknar meš aš algengi vefjagigtar sé į bilinu 0,66% – 4,4%, en höfundarnir skošušu 30 rannsóknargreinar sem uppfylltu skilyrši um greiningu į vefjagigt ķ žżši.

Vefjagigt finnst hjį bįšum kynjum, en er algengari hjį konum en körlum og er hlutfalliš a.m.k. 3 – 4 konur į móti einum karli. Sjśkdómurinn er žekktur ķ öllum aldurshópum og er algengastur hjį konum į mišjum aldri, en börn, unglingar og aldrašir geta lķka fengiš vefjagigt. Fįar og ófullnęgjandi rannsóknir eru til um algengi vefjagigtar mešal barna og unglinga.

Vefjagigt greinist ķ öllum žjóšfélagshópum, en er žó algengari mešal fįtękra žjóšfélagshópa, innflytjenda og žeirra sem eru illa staddir félagslega. Vefjagigt er m.a. nokkuš algeng mešal Amish fólks eša hjį um 7% fulloršinna . Žetta er forvitnileg nišurstaša žar sem vefjagigt hefur af sumum veriš tengd viš nśtķma lķfstķl, streitu og įlagi sem Amish fólk sneišir hjį.

Ein rannsókn hefur veriš gerš til aš meta algengi vefjagigtar og langvinnra śtbreiddra verkja į Ķslandi (9). Nišurstaša žeirrar rannsóknar bendir til aš algengi vefjagigtar sé mjög hįtt hér į landi eša 9,8% hjį konum og 1,3% hjį körlum. Algengi langvinnra śtbreiddra verkja reyndist vera 26,9% hjį konum og 12,9% hjį körlum. Heildarsvörun rannsóknarinnar var einungis 53,4% sem takmarkar įlyktunarhęfni į nišurstöšum rannsóknarinnar. Samkvęmt žessum rannsóknarnišurstöšum žį gętu yfir 20 žśsund einstaklingar, į aldrinum 18-79 įra, veriš haldnir vefjagigt hér į landi.

*Algengi (e. prevalence) sjśkdóma segir til um hversu margir einstaklingar eru haldnir sjśkdómi į hverjum tķmapunkti, en tķšni (e. incidence) sjśkdómstilfella segir til um hversu margir einstaklingar eru greindir meš sjśkdóminn įr hvert.

Greining

Ekki er hęgt aš greina eša stašfesta aš um vefjagigtarheilkenniš sé aš ręša meš hefšbundnum blóšrannsóknum. Ķ byrjun er žó naušsynlegt aš gera żmsar rannsóknir til aš śtiloka ašra sjśkdóma sem hafa svipuš einkenni og vefjagigt.

Sś ašferš sem mest er notuš til aš stašfesta aš um vefjagigt sé aš ręša er greiningarašferš sem félag bandarķskra gigtlękna gaf śt 1990 (the American College of Rhemotology), en sś greining byggir į aš sjśklingur sé aš öllum lķkindum meš vefjagigt ef hann hafi haft śtbreidda verki ķ minnst 3 mįnuši og sé aumur ķ minnst 11 af žeim 18 kvikupunktum sem lżst er hér fyrir nešan.

Ašferš til greiningar vefjagigtar:

Saga um śtbreidda verki – Skilgreining

Verkir eru taldir śtbreiddir žegar eftirfarandi er uppfyllt: 

Verkir bęši ķ hęgri og vinstri lķkamshluta, verkir bęši ofan og nešan mittis. Aš auki verkir tengdir hryggsślu ž.e. ķ hįlsi, framan į brjósti, brjóstbaki eša mjóbaki. Mjóbaksverkir eru taldir til verkja nešan mittis. 

Verkir viš žreifingu į 11 af 18 kvikupunktum – Skilgreining
Verkur, viš žreifingu veršur aš vera til stašar ķ a.m.k. 11 af eftirfarandi 18 kvikupunktum:

Occiput: Viš vöšvafestur ķ hnakkarót
Nešri hluti hįls: Framanvert į hįlsi beggja vegna ofan viš višbein viš 5.-7. hįlsliš
Trapezķus: Į mišjum efri hluta trapezķus vöšvans 
Supraspinatus: Ofan heršablaša nęr hryggsślu, beggja vegna
Annaš rif: Į bringunni ķ hęš viš annaš rif , beggja vegna 
Į olnboga: Utanvert į olnbogum į bįšum handleggjum
Gluteal: Hlišlęgt į mjöšmum, beggja vegna
Greater trochanter (mjašmahnśta): Aftanvert į mjašmahnśtum, beggja vegna
Hné: Innavert į hnjįm ķ hęš viš mišja hnéskel

Fyrir utan a.m.k. 11 jįkvęša kvikupunkta žarf aš vera saga um śtbreidda verki, višvarandi žreytu, stiršleika, svefntruflanir žar sem viškomandi fęr ekki nęgilega nęrandi svefn. Žessi einkenni verša aš hafa varaš ķ a.m.k. 3 mįnuši.

Žessi greiningarašferš hefur veriš gagnrżnd ķ mörgum nżlegum rannsóknum, einkum hvort aš žreifing į kvikupunktum sé nęgilega įbyggileg greiningarašferš. Žessi greiningarašferš er sś eina sem viš höfum ķ dag og er nokkuš örugg ef vel er eftir henni fariš og śtilokaš er meš hefšbundnum rannsóknum aš um annan sjśkdóm sé aš ręša.

Rannsóknir

Greining vefjagigtar byggir fyrst og fremst į sögu og skošun, en ekki į nišurstöšum hefšbundinna lęknarannsókna. Blóšprufur, segulómun og fleiri rannsóknir reynast ķ flestum tilvikum ešlilegar hjį fólki meš vefjagigt og sķžreytu. En blóšrannsókn er naušsynleg til aš śtiloka ašra sjśkdóma. 

Svefnrannsókn er stundum gerš til aš greina hverskonar svefntruflun er um aš ręša. 
Margar rannsóknir stašfesta żmsar truflanir į lķkamsstarfsemi vefjagigtarsjśklinga m.a. starfsemi vöšva og mištaugakerfis, en žęr eru ekki geršar aš öllu jöfnu.

Orsakir vefjagigtar og sķžreytu

Margir žęttir eru taldir orsaka vefjagigt. Ekki er vitaš um neinn įkvešinn orsakažįtt sem getur skżrt allar myndir vefjagigtar, en margar mismunandi kenningar eru į lofti. Žaš sem er einkennandi fyrir vefjagigt er ofurnęmi ķ lķkamanum fyrir allskyns įreitum sem tališ er vera vegna truflunar ķ starfsemi mištaugakerfisins.

Lķklega eru orsakažęttirnir margir og žaš viršist sem aš margir ólķkir žęttir geti hrint af staš ferli sem aš lokum veldur vefjagigtarheilkenni. Sumir einstaklingar eru śtsettari fyrir vefjagigt. Hjį žeim finnst kannski ekkert sérstakt sem kom sjśkdómnum af staš, mešan ašrir sjśklingar hafa oršiš fyrir meirihįttar lķkamlegum og/eša andlegum įföllum og hjį enn öšrum eru kannski upptökin einhver veirusżking eša jafnvel matareitrun. 
Undir hlekkjunum hér til hlišar er fariš ķ nokkrar hugsanlega orsakir vefjagigtar.

Einkenni

Einkenni vefjagigtar eru fjölmörg, en aukiš verkjanęmi og žreyta eru žau algengustu. Einstaklingsbundiš er hversu mörg og hvaša einkenni hver hefur. Hér fyrir nešan er listi yfir einkenni sem geta fylgt vefjagigt. Žessi einkenni geta veriš fylgikvilli annarra sjśkdóma žvķ er mikilvęgt aš leita til lęknis til aš fį śr žvķ skoriš hvort aš um vefjagigt sé aš ręša.

Žekkt einkenni vefjagigtar eru m.a.:

• Śtbreiddir verkir 

• Einkenni frį vöšvum – vöšvaverkir, “triggerpunktar”, vöšvaslappleiki 

• Morgunstiršleiki 

• Lišverkir

• Svefntruflanir 

• Žreyta 

• Einkenni frį meltingarvegi 

• Depurš/žunglyndi/kvķši 

• Einkenni frį hjarta- og ęšakerfi 

• Einkenni frį žvag- og kynfęrum 

• Minnisleysi/einbeitingarskortur 

• Spennuhöfušverkur, mķgren höfušverkur 

• Augn- og munnžurrkur 

• Sjóntruflanir 

• Bjśgur/žroti į höndum og fótum 

• Fótaóeirš/fótapirringur 

• Raynauds phenomenon- kuldanęmi 

• Svimi, jafnvęgisleysi 

• Blóšsykursfall (e. hypoglycemia)

Mešferš

Žrįtt fyrir aš žekkingu į vefjagigt hafi fleygt mikiš fram žį er ekki til nein mešferš sem hefur įhrif į öll einkenni hennar. Vķsindarannsóknir benda til aš mešferš sem felur ķ sér fręšslu, žįtttöku sjśklinga, betri svefn og betra lķkamsįstand gefi góšan įrangur. Einnig benda margar rannsóknir til aš sįlfręšimešferš, einkum hugręn atferlismešferš ( e. cognitive behavioral therapy) bęti lķšan og įstand vefjagigtarsjśklinga. 

Til aš sem bestur įrangur nįist žarf sjśklingur aš afla sér žekkingar į sjśkdómnum, finna mešferšarašila sem hafa žekkingu į vefjagigt og vera virkur ķ mešferšinni. Mikilvęgt er aš hver og einn finni sinn eigin lķfstķl sem aš bętir lķšan og įstand. Einstaklingsbundiš er hvaša mešferšar er žörf, en algengt er a& eth; nota lyfjamešferš, sjśkražjįlfun, lķkamsžjįlfun, sįlfręšimešferš, slökun og streitustjórnun. Hnykklękningar, osteopathy, išjužjįlfun, nudd, nįlastungur, verkjasprautur, breytt mataręši og żmsar nįttśrulękningar geta einnig veriš hluti af mešferš.

Lyf

Lyfjamešferš ķ vefjagigt

Lyfjamešferš ķ vefjagigt er frekar skammt į veg komin. Ekkert lyf hefur fengiš opinbera skrįningu lyfjastofnana og žar meš višurkenningu heilbrigšisyfirvalda į gagnsemi ķ mešferš vefjagigtar. Nokkur lyf hafa žó sżnt umtalsverša virkni og dregiš śr żmsum einkennum vefjagigtar. Žar mį nefna verkjalyf, lyf sem bęta svefn og lyf sem draga śr kvķša eša depurš.

Ekkert lyf er ķ boši sem sjśklingar meš vefjagigt eru sjįlfkrafa settir į viš greiningu, heldur žarf aš meta žörf fyrir lyfjamešferš śt frį einkennum og vandamįlum hvers einstaklings.

Lyfjamešferš ķ vefjagigt : Mešalhófiš er best

Ķ mešferš vefjagigtarsjśklinga rekst mašur stundum į öfgakennd višhorf til lyfjamešferšar. Annars vegar eru sjśklingar sem vilja kaupa sér lausnir į vefjagigtarvandanum meš töku lyfja, hins vegar eru til sjśklingar sem hafna alfariš lyfjatöku viš vandamįlum sķnum. Aš treysta žvķ aš lyfjagjöf leysi vefjagigtarvandann mun aldrei leiša til verulegs bata. Aš trśa žvķ aš öll einkenni vefjagigtar sé hęgt aš leysa įn lyfjagjafar getur vissulega stundum reynst rétt en žaš fer talsvert eftir ešli einkennanna og alvarleika. Sjśklingar meš sjśklegan kvķša, žunglyndi eša verulega svefnröskun žurfa ķ velflestum tilfellum į lyfjamešferš aš halda, amk. tķmabundiš.

Żmis lyf sem verka į taugakerfiš hafa gefiš besta raun ķ mešferš vefjagigtar. Į mešal žessara lyfja eru svokölluš gešdeyfšarlyf, flogaveikislyf og vöšvaslakandi lyf. Žessar nafngiftir lyfjaflokkanna sżna tilgreind en afmörkuš verkunarsviš žeirra en segja ekkert til um žaš af hverju lyfin hjįlpa sumum vefjagigtarsjśklingum. Ķ grunninn verka lyfin yfirleitt ķ gegnum żmis taugabošefni (s.s. serotónin, norepinefrķn og substance P) en slķk verkun getur haft önnur vķštęk įhrif umfram įhrif į depurš, flog eša vöšvaslökun.

Grein žessi er birt meš góšfśslegu leyfi Sigrśnar Baldursdóttur, Sjśkražjįlfari Bs, MT“C, MPH en hśn birtist fyrst į  www.vefjagigt.is​.


Athugasemdir


Svęši

  • Um Heilsutorg
  • Twitter
  • Heilsutorg į Facebook
  • RSS af heilsutorg
  • Mobile śtgįfa af heilsutorg.com
  • Veftré