Hvaš er išraólga (ristilkrampar)

Išraólga byrja yfirleitt hjį ungu fólki
Išraólga byrja yfirleitt hjį ungu fólki

Išraólga (ristilkrampar; e. Irritable Bowel Syndrome eša IBS) į sér staš viš truflun į starfsemi ristils og smįžarma į žann hįtt aš ķ staš žess aš dragast reglubundiš saman og flytja žannig fęšuna taktfast įfram žį verša samdręttir į mismunandi stöšum ristils og smįžarma samtķmis. Žessar truflanir koma oftast ķ kjölfar mįltķša. Afleišingar žessara óreglulegu samdrįtta eru žęr aš fęšan berst treglegar nišur meltingarveginn og frįsog vatns truflast meš žeim afleišingum aš hęgširnar verša haršar en geta einnig stundum oršiš linar eša jafnvel aš žunnum nišurgangi.

Hverjir fį išraólgu ?

Išraólga byrja yfirleitt hjį ungu fólki og hrjįir aš jafnaši 15-20% fulloršinna en flestir eru į aldrinum 20-50 įra. Konur eru ķ meiri įhęttu svo og žeir sem lifa viš mikla streitu.

Hver er orsökin ?

Ekki er hęgt aš leggja fram eina skżringu į orsökum išraólgu en tališ er aš žarmar og ristill séu óešlilega viškvęm fyrir žįttum sem örva meltingun eins og mat og lofti ķ meltingarfęrum. Mikil streita og spenna eru oft sameiginleg einkenni žeirra sem fį išraólgu auk žess sem sum lyf geti hęglega valdiš dęmigeršum einkennum. Annaš sem oft veldur krampa ķ ristli eru mjólkursykuróžol og glśtenóžol, magasįr og žarmabólga s.s. sįraristilbólga (colitis ulcerosa), svęšisgarnakvef (crohns sjśkdómur), eša snķkjudżr eša ormar. Konur hafa oft mestu óžęgindin stuttu fyrir blęšingar sem tengir sjśkdóminn einnig viš hormónakerfi lķkamans.

Einkenni išraólgu.

Kvišverkir og almenn óžęgindi, įsamt uppblįsnum kviš, vindgangi og ženslutilfinningu eru helstu einkennin sem oft léttir į viš žaš aš losa hęgšir og vind sem er skiljanlegt. Hęgšalosun veršur gjarnan oftar en einu sinni į dag og geta hęgšir veriš breytilegar, żmist nišurgangur eša hęgšatregša. Ógleši er einnig nokkuš algeng, sem og eymsli ķ endažarmi eša ķ baki. Sumir fį höfušverk og upplifa mikla žreytu, einbeitingarskort, jafnvel įhyggjur, kvķša og hręšslu.  Óžęgindi eru oft mikil stuttu eftir mįltķšir og vegna žess aš ósjįlfrįša taugakerfiš stjórnar aš hluta til hreyfingum meltingarfęranna getur streita haft veruleg įhrif į alla starfsemi maga, žarma og ristils.

Greining lęknis og lyfjamešferš.

Saga sjśklings um einkenni er stór hluti greiningarferlisins en ristil- eša endažarmsspeglun svo og röntgenmynd af ristli er notaš til aš śtiloka ašra sjśkdóma. Įstęšur žessarar einkenna eru ašeins starfslegar og vanalega finnast engar vefjabreytingar, žvķ er ekki tališ aš sjśkdómurinn auki hęttu vefręnum sjśkdómum ķ meltingarfęrum, né sįrum, blęšingum, eša krabbameini.

Ef blęšingar frį meltingarvegi fylgja einkennum, eša sótthiti, žyngdartap og langvarandi verkir, žarf aš skoša žau einkenni sérstaklega. Lyfjamešferš er stundum nišurstašan ķ erfišum tilfellum og žar sem streita viršist stundum vera megin orsökin žarf aš vinna śr andlegum og streitutengdum žįttum fyrst og fremst meš hjįlp fagašila og samtalsmešferšar og nį tökum į streitunni og komast aš undirrót kvķša sé hann til stašar. Stundum er žó lyfjamešferš tengd andlegum žįttum eina śrręšiš žar til lķšanin batnar.

Lyf sem mögulega geta hjįlpaš eru lyf sem slį į krampana og einnig hęgšalyf sé hęgšatregša til stašar. Margir nżta sér aš leggja heita bakstra eša hitapoka į kvišinn séu verkir miklir og getur žaš slegiš į. Hins vegar er ljóst aš lang įhrifarķkasta, nįttśrulegasta og um leiš ódżrasta mešferšin er heilsusamlegur lķfstķll, gott skipulag į mįltķšum og mešvitund um žaš hvaša fęšutegundir ber aš varast, hvaša fęšutegundir žarf aš nota ķ hófi og jafnvel žaš hvernig fęšutegundir passa mis vel saman.

Mešferš.

Mešferšin byggir į nišurstöšum greiningar og getur snśiš aš mataręši eša andlegum žįttum eša bęši. Gott er aš skrį nišur meš tķmasetningum allt sem er boršaš og drukkiš, og bętiš viš skrįningu į einkennum og klukkan hvaš  žau koma fram. Žannig mį fį góša heildarsżn į mataręšiš og mögulega komast aš žvķ hvaša fęšutegundir valda óžęgindum og undir hvaša kringumstęšum.

Nęg vatnsdrykkja er mikilvęg fyrir alla en mišaš skal viš aš drekka 1-2 l af vatni į dag. Varšandi magn žess vökva sem hver og einn skal drekka er einnig hęgt  aš miša viš aš žvagiš sé ljósleitt į litinn en ekki dökkt žegar lķša fer į morguninn en fyrsta žvag er oftast dökkt į litinn eftir nóttina.

Nokkrar fęšutegundir og drykkir tengjast gjarnan einkennum meira en ašrar og ekki óalgengari drykkur en kaffi meš mjólk getur veriš megin orsök óžęgindanna. Einnig geta gręnmetistegundir eins og blómkįl, spergilkįl (brokkįl) og baunir aukiš loftmyndun ķ meltingarveginum. Aš lokum er vert aš draga śr sykurneyslu og notkun į sterkum kryddum, halda įfengisneyslu ķ lįgmarki sem og fituneyslu en margir tengja einnig mikla neyslu į sśkkulaši viš einkenni.

Regla į mįltķšum er enn annar mikilvęgur žįttur žaš er nefnilega ekki nóg aš vita hvaš į aš borša heldur žurfa mįltķšir aš vera skipulagšar į 2-3 klst fresti yfir daginn sem žżšir aš į bilinu 4-6 mįltķšir og millibitar eru boršašir.

Nęgar trefjar ķ fęšunni hvetja starfsemi žarmanna en gęta veršur aš nęgri vökvaneyslu samhliša neyslu į trefjarķku fęši. Žeir sem ekki borša mikiš af trefjum ęttu aš miša viš aš auka trefjaneysluna smįm saman til aš venja meltingarveginn viš. Naušsynlegt er aš auka vatnsdrykkjuna samhliša žar sem trefjar draga ķ sig vökva ķ meltingarveginum. Ef of lķtill vökvi er til stašar er aš auki hętta į hęgšatregšu . Helstu trefjagjafarnir eru heilt korn, frę til dęmis sólkjarna- og hörfrę, morgunkorn eins og hafra- og bygggrautur, Cheerios, Byggi, Branflögur, mśslķ og All Bran, gręnmeti og įvextir. Gott er aš hafa fjölbreytta uppsprettu trefja  į matsešli dagsins sem ętti aš veita į bilinu 20-25 g af trefjum. Dęmi um žaš hvernig uppfylla mį slķkt magn fer hér į eftir en ašeins eru tilgreindar žęr matvörur sem innihalda trefjar, annar matur og įlegg bętist viš, alls eru žetta 22 g af trefjum.

 

               Morgunveršur: 1 skįl af hafragraut meš 1 msk af rśsķnum og 1 msk af sólkjarnafręjum.

                Millibiti: Appelsķna eša 2 mandarķnur

                Hįdegisveršur: 2 sn gróft brauš* meš agśrku og tómötum

                Millibiti: Banani eša 2 stk kķvķ

                Kvöldveršur: Hżšishrķsgrjón 100 g og ferskt salat 100 g

                Millibiti: Epli eša pera

 *Brauš meš 6 g af trefjum eša meira ķ 100 g, td. Lķfskorn, Eyrarbrauš, Fittybrauš, Hjartabrauš.

Samantekt:

Margir mismunandi žęttir koma viš sögu ķ heilbrigši lķkamans og vellķšan einstaklingsins en eins og meš svo margt eru žaš žęttir tengdir reglusemi, mataręši, hugarfari, hreyfingu og lķfsstķl.

Frķša Rśn Žóršardóttir, Nęringarfręšingur, nęringarrįšgjafi, ķžróttanęringarfręšingur.

Magnśs Jóhannsson, Lęknir

 

 

 


Athugasemdir

Svęši

  • Um Heilsutorg
  • Twitter
  • Heilsutorg į Facebook
  • RSS af heilsutorg
  • Mobile śtgįfa af heilsutorg.com
  • Veftré