Sykurski og aldrair

Blsykur mldur
Blsykur mldur

Sykurski hj ldruum

egar fjalla er um sykurski hj ldruum er ekki r vegi a reyna a skilgreina fyrsta lagi hva er a vera aldraur og ru lagi hva er sykurski.

essari grein m finna tarlegar upplsingar um sykurski hj ldruum samt eim lyfjameferum sem boi eru.

Hvenr er maur orinn aldraur?


Er a daginn sem vikomandi verur lggilt gamalmenni .e. rtt ellilfeyri ea er a fyrr ea seinna? Lklega getur flk varla talist aldra fyrir 65 ra aldur nema undantekningatilfellum egar lfi hefur leiki einstaklinginn annig a hann er orinn gamall um aldur fram. Flestir sem eru 65 ra telja sig ekki aldraa n dgum.

Heilsufar almennings hefur breyst miki essari ld me miklu meiri mealvilengd en var (karlar 77 r en konur 81,5 r). Sextu og fimm ra karl slandi getur tt von v a lifa a mealtali 16,7 r vibt. Kona aftur mti 19,4 r eftir lifu a mealtali. a er ekki bara mealvilengdin sem hefur breyst heldur hefur heilsufar eldra flks lka batna miki og ar me frni og geta.

Sextu og fimm ra manneskja er yfirleitt allhraust og hefur vntingar um a vera a fram. Allt etta eykur rfina a fyrirbyggjandi agerir og eftirlit me heilsufari eldra flks su ekki sri en hj yngra flki. Margvsleg ekking liggur fyrir sem nta m til a bta heilsuvernd efri rum. Markmii tti a vera a koma veg fyrir a aldrair urfi a lifa vi ftlun, aallega til a stula a meiri lfsgum hvers og eins, en lka vegna ess hva a hltur a vera jhagslega hagkvmt a hinir ldruu haldi heilsu og ar me getu til sjlfsbjargar.

Sykurski er gott dmi um sjkdm ar sem hgt er a bta lan og heilsu flks og fyrirbyggja msa slma kvilla og fatlanir me gu eftirliti og mefer. v miur hafa margar strar og gar lknisfrilegar rannsknir einungis beinst a flki yngra en 65 ra, sem ir a ekki er alltaf vita me vissu hvort s mefer sem vi hj yngra flki s endilega s besta hj eldra flki tt oftast nr s htt a gera r fyrir v. Sennilega stafar etta fyrst og fremst af rngsni og v a menn hafa veri seinir a taka vi sr og tta sig v hve strt hlutfall aldrara er a vera jflaginu, ekki sst hva varar heilbrigisjnustu og lyfjanotkun. slandi ri 1999 voru rm 11 % jarinnar eldri en 65 ra og ri 2020 er reikna me a hlutfalli veri ori 17 %.

Hva er sykurski?

Sykurski er efnaskiptasjkdmur sem einkennist af of hum sykri blinu vegna minnkarar framleislu inslni brisinu, minnkara hrifa inslns lkamanum ea hvors tveggja. Hj flki sem fr sykurski efri rum er langoftast ekki um a ra hreinan inslnskort eins og hj yngra flki og meferin er yfirleitt ekki flgin inslnsprautum nema e.t.v. seinna sjkdmsferlinu. Hr er frekar ferinni vinm gegn verkun inslns frumur og v svarar brisi me aukinni inslnframleislu. annig getur insln mlst mjg htt hj essum sjklingum en dugir samt ekki til.

Me runum getur brisi gefist upp og a fer a bera vaxandi inslnskorti en arf stundum a gefa insln inn me sprautum. essi ger af sykurski, sem ur var kllu fullorins- ea ldrunarsykurski gengur n undir nafninu sykurski af tegund 2. Tali er a milli 80 90 % allra sykursjkra su me essa tegund af sykurski.

Einkenni vi greiningu

etta er lmskur sjkdmur sem fullori flk getur gengi me jafnvel rum saman n ess a gera sr grein fyrir v en sama tma er hann a valda skemmdum hinum msu lffrum.

Um helmingur allra me ngreinda sykurski af tegund 2 eru egar komnir me vefjaskemmdir vi sjkdmsgreininguna. Sykurski uppgtvast oft fyrir tilviljun hj fullornu flki t.d. vi innlgn sjkrahs. Ef einkenni hafa n a koma fram er a af v a sykurskin er a komast hrra stig og au eru oftast orsti, reyta, slen, mikil og t vaglt , vagleki, sjntruflanir, pirringur ftum, sveppaskingar o. fl.

Stundum uppgtvast sjkdmurinn tengslum vi nnur veikindi eins og t.d. skingar sem geta gert einkennin verri og jafnvel leitt til mikils urrks lkamanum af v a sjklingur me stthita missir vkva og oft drekkur flk ekki ng slku standi. arna getur skapast lfshttulegt stand ef ekkert er a gert.

Sum lyf geta haft neikv hrif sykurbskapinn og stula a of hum sykri blinu mean au eru tekin inn. M ar nefna stera ( t.d. prednisolon) sem geta veri lfsnausynlegir sumum sjklingum en hafa essa bagalegu aukaverkun fr me sr. Sum vagrsilyf sem eru notu vi hrsting og bjg geta hkka blsykur en etta er yfirleitt ekki vandaml vi lga skammta og ef vel er fylgst me sltum blinu.

Algengi sykurski meal aldrara

Sykurski breiist t eins og faraldur um allan heim. Samkvmt tlun Aljaheilbrigisstofnunarinnar mun fjldi sykursjkra heiminum u..b. tvfaldast nstu 10 rum r 130 milljnum 230 milljnir. Aalaukningin essum sjkdmi er meal aldrara.

Meira en helmingur allra me sykurski hinum vestrna heimi er 65 ra ea eldri. etta er algengur sjkdmur sem eykst me aldrinum og tali er a hann hrji 15- 20 % allra eldri en 65 ra (sj mynd), en ar af veit u..b. helmingurinn ekki af v a hann er me sjkdminn! slensk rannskn ger hj Hjartavernd sndi a 40 % sykursjkra vissu ekki a eir gengu me sjkdminn en s rannskn tk lka til yngra flks. Algengi sykurski slandi virist heldur minni en ngrannalndunum.

En af hverju er sykurski algeng hj eldra flki?

Ein stan er a ldruum hefur fjlga me vaxandi vilengd. nnur sta er lfsvenjur sem vi hfum lagt okkur til og auka httuna sykurski efri rum, svo sem oft, hreyfingarleysi og kannski reykingar. Grunnstuna fyrir v af hverju aldrair ra ver vi sykurefnaskiptin en yngra flk ekkjum vi ekki nkvmlega, tt mislegt s vita eim efnum. a sem meal annars er vita er a nmi fyrir verkun inslns ti vefjum lkamans minnkar, m.a. vegna minni vvamassa og hfileikinn til losunar inslns r brisinu minnkar lka. egar lkaminn nr ekki a vinna almennilega r sykri verur afleiingin sykurski.

Aljaheilbrigisstofnunin hefur nlega lkka au mrk blsykri sem sjkdmsgreiningin sykurski er ger vi og n eru mrkin 6.1 mmol/L fastandi hrablsykri (7,0 plasma) mlt a.m.k. tvgang, en mrkin voru ur 6,7 mmol/L (7,8 plasma). essi nju mrk ykja passa betur vi sykurmagni sem arf til a valda vefjaskemmdum sem orsaka fylgikvilla sykurskinnar, en vi komum nnar a eim sar.

Tali er a vi a a lkka essi skilgreiningarmrk aukist fjldi eirra sem f greininguna sykurski heiminum um 7-8 %. Httan v a f sykurski eykst sem sagt me aldri og me aukinni lkamsyngd og hreyfingarleysi. Meirihluti eirra sem greinast me tegund 2 sykurski eru of feitir, srstaklega um mitti. ber a geta ess a offita skiptir minna mli fyrir run sjkdmsins v eldri sem maur verur. Verulega gamalt flk sem greinist me sykurski er oft alls ekki of feitt.

Matari, hreyfing og frsla mikilvg

Meferin vi sjlfri sykurskinni hefur sem aaltakmark a sjklingnum li vel og a komi s veg fyrir bi bra og langvinna fylgikvilla sjkdmsins. essu takmarki er n me v a halda blsykri sem nst elilegum mrkum.

Hornsteinninn mefer sykurski verur alltaf rleggingar og frsla um btandi hrif rtts mataris og hfilegrar hreyfingar. Rleggingarnar vera a vera einstaklingsbundnar en hersla er lg a minnka drafitu og sykur funni en auka grnmeti og annan trefjarkan mat. Fiskneysla er af hinu ga. v miur getur oft reynst i erfitt a f flk til a breyta venjum snum og stundum er aukin hreyfing nnast mguleg fyrir gamalt flk. m segja a nnast hva ltil sem hreyfingin er s hn alltaf til bta. Auvita arf alltaf a byrja lkamsrkt varlega.

a borgar sig aldrei a fara of geyst af sta. Sjlf sjkdmsgreiningin veldur oft kva og ugg og v er nausynlegt a tala vel vi sjklinginn ekki sst byrjun, upplsa hann og styja.

Astandendur urfa lka a f frslu. eir vera a kannast vi viss einkenni til a geta brugist rtt vi eim ef nausyn krefur, ekki sst egar blsykurinn slysast til a vera of lgur, sem getur ske vi krftuga lyfjamefer.

Stundum ngir megrun, breytt matari og hreyfing rum saman en oft verur a grpa til lyfjameferar vegna runar tt til hins verra. Offita og reykingar draga r hrifum inslns og er a ein af stunum fyrir v a taka arf essum ttum vi mefer sykurski, auk ess sem essir httuttir hjarta- og asjkdma magnast egar sykurskin btist ofan . Hreyfing eykur hins vegar ntni inslnsins og verur til ess a sykurinn er frekar tekinn upp af frumum lkamans og minnkar annig blinu.

Aukin lkamshreyfing hefur lka jkv hrif blrsting og blfitur fyrir utan almenna vellan og styrkari lkama.

Lyfjamefer:

tt komi a v a hefja urfi lyfjamefer m aldrei slaka fyrri krfum um rtt matari og hreyfingu eftir getu.
Tflur vi sykurskiskiptast nokkra flokka og skulu eir helstu nefndir hr:

1. Slfnlrea-lyf.
essi lyf verka fyrst og fremst me v a rva betafrumur briskirtils til aukinnar inslnlosunar. au auka sennilega einnig inslnnmi vefjum. essi lyf henta betur grnnu flki en feitu. sama htt og insln geta essi lyf orsaka of lgan blsykur undir vissum kringumstum, srstaklega ef gefinn er of hr skammtur ea nring er ng. Einkenni blsykursfalls hj eldra flki geta veri mjg lmsk t.d. slen og sljleiki ea rugl sem er stundum mistlka sem elliglp. Hj eldra flki er v betra a nota hin stuttvirku lyf essum flokki frekar en hin langvirku. Einnig arf a gta srstaklega a milliverkunum vi nnur lyf, sem geta auki httu blsykurfalli. Lyf essum flokki sem notu eru hr landi eru: Glmeprd (Amaryl), Glbenklam (Daonil), Glklaz (Diamicron), Glpz (Mindiab).

2. Bgvan.


Einungis eitt lyf af essum flokki er skr hr landi, a er metformin (Glucophage). etta lyf eykur nmi frumna fyrir inslni og minnkar nmyndun sykurs lifur. Lyfi dregur eitthva r matarlyst og hentar vel sykursjkum sem jst af offitu. Helstu aukaverkanir eru magagindi og niurgangur, sem oft lagast me tmanum ea me v a minnka skammtinn. Metformin veldur ekki of lgum blsykri, sem er mikill kostur. a er samt ekki alveg httulaust lyf einkum ef um er a ra sjklinga me skerta starfsemi nrum ea lifur, ea me slma hjartabilun, en getur a valdi mjlkursrueitrun. Srstk agt skal hf hj ldruum, sem oft eru einmitt me skerta nrnastarfsemi. Htta arf tku metformins ef fyrirhugu er rannskn me skuggaefni og einnig ef fyrirhugu er skurager.

3. Alfa-glksdasa hemill.


Acarbsa (Glucobay)- etta lyf seinkar frsogi sykurs r rmunum t blrsina. Aukaverkanir byrjun meferar geta veri m.a. uppemba og niurgangur einkum ef vikomandi er a bora sykur.

4. Repaglinide (NovoNorm).


Hr er um a ra ntt lyf sem veldur inslnlosun r betafrumum briskirtils hraar og krftugar, en skemur en slfnlrea-lyf. a er teki me mat og minnkar blsykurhkkunina sem verur eftir mlt. Kosturinn vi etta lyf er minna inslnmagn bli milli mla og minni htta blsykurfalli ef sleppt er r mlt. Lyfi er nkomi marka hr landi.

5. Gltazon-lyf.


Lyf sem tilheyra essum flokki auka inslnnmi og upptku sykurs lifrar-, vva- og fitufrumur me v a bindast vitkum sem hafa hrif fitu- og kolvetnaefnaskipti (PPAR-gamma vitakar). au lkka blsykur og geta haft hagst hrif blfitur. Fyrsta lyfi essum flokki olli lifrarblgu hj vissum einstaklingum og var teki af skr. Svokllu annarrar kynslar gltazn-lyf eins og Rsgltazn (Avandia) og Pgltazn (Actos) virast ekki hafa essa aukaverkun og eru vonir bundnar vi a au muni gagnast vi sykurski af tegund 2 framtinni. Ekki virist urfa a gta srstakrar varar hj ldruum. essi lyf ba skrningar hr landi.

Insln.


Eftir um a bil 10 r me tegund 2 sykurski geta allt a 30 % sjklinganna urft inslnmefer a halda. etta er nokku sem margir kva oftast a stulausu. Oft ngir a gefa ltinn skammt af langvirku inslni me tflunum. Arir sjkdmar svo sem eins og liagigt, sjndepra og fleira geta gert sjklinga ha annarra hjlp me sprauturnar.

Eftirlit vi sykurski.

Reglulegt eftirlit me heilsufarinu er sjlfsg jnusta vi sykursjka og eim algerlega nausynlegt. etta eftirlit er hndum lkna, hjkrunarfringa (t.d. arf heimahjkrun a geta fylgst me sykrinum hj skjlstingum snum heimahsum, auk srhfra hjkrunarflks sptlum), nringar- ea matvlafringa, ftaagerafringa o.fl.

Eftirlit er m.a. flgi mlingum sykurmagni bli og vagi, samt asetni og eggjahvtu ea eggjahvtuvotti (mkralbmni) vagi. Einnig egar vi er sykurbundinn blraui (HbA1c) mldur, en hann er mlikvari langtmastjrnun blsykurs. Arar mlingar geta bst vi svo sem til ess a meta lifrar- og nrnastarfsemi, slt bli og blfitur.

Vi heilsufarseftirliti arf jafnframt a fylgjast me lkamsyngd, blrstingi bi liggjandi og standandi, taka hjartalnurit, meta vikomandi m.t.t. fylgikvilla sykurski. v sambandi er srstaklega mikilvgt a fylgjast me ftum m.t.t. blrsar, skyntruflana og sra. Ekki sst hj ldruum er gott eftirlit og umhira fta lykilatrii til ess a fyrirbyggja ftasr og versta falli aflimun. Ftasr eru undanfari 80 % aflimana hj sykursjkum. Hj eldra flki er lka rtt a meta andlega getu (merki um byrjandi minnisleysi), hvort unglyndi s til staar, hvort rf s utanakomandi asto (heimahjkrun, heimilishjlp, heimsendum mat), iju- og sjkrajlfun svo dmi su nefnd. Barnamagnyl sem fyrirbyggjandi vi bltappa er sjlfsg mefer ar sem hn vi og ef sjklingurinn olir magnl.

Reglubundin skoun hj augnlkni er mikilvg til a koma veg fyrir sjnskeringu ea blindu me vieigandi mefer tka t.

Margir sykursjkir ea astandendur eirra lra a mla blsykurinn sjlfir heima fyrir. annig geta eir sjlfir meti meferarrangur og jafnvel fyrirbyggt of- ea vanskmmtun lyfjameferinni.

Fylgikvillar

Fylgikvillar sykurski sem stafa af hgfara skemmdum um og taugum eru strsta vandaml hinna sykursjku. Hjarta- og asjkdmar eru tvisvar sinnum algengari hj sykursjkum krlum og fjrum sinnum algengari hj sykursjkum konum en hj eim sem ekki eru me sykurski.

Sykursjkir eru jafnmikilli httu a f kransastflu eins og s sem er einu sinni binn a f kransastflu en er ekki me sykurski. essir sjkdmar eru algengasta dnarorsk sykursjkra.

Rannsknir undanfarinna ra hafa stafest yggjandi htt a hgt er a draga r ea koma veg fyrir fylgikvilla svo sem eins og kransafll, heilablfll, nrnabilun, blindu og drep ftum me v a beita rttri mefer tka t. v er viss sta til bjartsni. Str bresk rannskn sem hfst fyrir 20 rum og ni til um 5000 einstaklinga me sykurski af tegund 2 stafesti fyrir utan gagnsemi grar blsykurstjrnunar (7,10) a g blrstingsmefer minnkai m.a. httu heilablfllum um 44 % og httu hjartabilun um 56 % hj essum sjklingum. a hefur komi betur og betur ljs undanfrnum rum a a skilar enn meiri rangri a mehndla hrsting og laga hagstar blfitur hj sykursjkum en hj rum m.t.t. ess a fyrirbyggja hjarta- og asjkdma.

sustu rum hefur aukist rval lyfja sem lkka han blrsting og laga hagstar blfitur. Fyrir utan ofannefnda lyfjamefer sem hgt er a beita til a draga r fylgikvillum sykurskinnar hefur rast mis tkni sem rur vi suma essa fylgikvilla, svo sem eins og leisermefer vi sjnuskemmdum og askurlkningar vi arengslum. Arir algengir fylgikvillar eru skemmdir sjlfra og sjlfra taugakerfinu. Skyntruflun tlimum getur t.d. lst sr me dofa, bruna ea srsauka ftum. Taugaskemmdir geta einnig valdi getuleysi hj krlum, llegri tmingu vagblru, hgingu hreyfingu maga og garna og fleira. Truflun sjlfra taugakerfinu getur t.d. lst sr me blrstingsfalli vi a standa ftur me tilheyrandi svima og ryggi.

egar margir essir fylgikvillar koma fyrir samtmis hj eldra flki geta eir m.a. leitt til vvaslappleika og jafnvgisleysis sem streykur httuna byltum. unglyndi er algengurfylgifiskursykurski hj ldruum og er ekki bara veri a tala um elileg vibrg vi v a vera komin me krnskan sjkdm heldur hreint og klrt unglyndi sem arfnast meferar. Eldra flk me sykurski er tvisvar sinnum oftar unglynt en arir og oft er unglyndi vangreint og vanmehndla. annig stand hefur hrif getu sykursjkra til a takast vi sjkdminn og a sem hann getur haft fr me sr. Horfurnar eru verri ef flki finnst a vera vanslt og veikt .

Nokkrar rannsknir hafa bent til ess a heilabilun s tari meal sykursjkra en annarra.

Lokaor.

ljsi ess hva sykurski er algengur og oft alvarlegur sjkdmur m vera llum ljst hve kostnaarsm hn er fyrir einstaklinginn og fyrir samflagi. Sykursjkir leggjast oftar sjkrahs og urfa yfirleitt lengri dvalartma en arir sambrilegir hpar.

Lykillinn a sparnai felst rugglega fyrirbyggjandi agerum frekar en mefer fylgikvillanna. Hr er rf fyrir bi meiri upplsingar til almennings og betri jnustu til handa eim sem egar eru komnir me sjkdminn, en snsk ttekt gum sykurskimeferar sndi a ar hafa aldrair ori t undan. A lokum etta : rangurinn er gur ef meferin er g svo a er engin sta til a rvnta tt maur lendi eim stra hpi sem greinist me sykurski seinni hluta vinnar.

Heimildir: diabetes.is


Athugasemdir

Svi

  • Um Heilsutorg
  • Twitter
  • Heilsutorg  Facebook
  • RSS af heilsutorg
  • Mobile tgfa af heilsutorg.com
  • Veftr