Nringarfri 101 - Fita

Fita er eitt af aal orkuefnunum remur og lklega a orkuefni sem hefur mtt ola hva mestar rsir gegnum ratugina og far matvrur hafa veri seldar sem fitusnauar ea fitulausar.Fr sjtta ratug sustu aldar var neysla fitu r matvlum tengd vi offitu og hjarta- og asjkdma en eirri kenningu hefur a mestu veri kollvarpa, enn s mlt me a neysla transfitusrum s takmrku til a minnka lkur hjarta- og asjkdmum.

Fita matnum okkar er mjg flki efnasamband missa fituefna sem skiptast :

Fitusrur Aal byggingareining fituefna og samstendur af lkt og kolvetni af kolefni (C), vetni (H) og srefni (O). Fitusrur eru langar kejur af kolefnisatmum me carboxlhp og methp sitthvorum enda kejunnar (sj mynd). Fitusrur eru mismunandi langar og me mismrgum tvtengjum, lengd og fjldi tvtengja rir miki til um eiginleika fitusrunnar t.d. hvort hn er fljtandi ea hr vi stofuhita.

rglser Samanstendur af kolefni, vetni og srefni lkt og fitusrur. rglser er alltaf r glserlhp sem tengt er vi rjr fitusrur (sj mynd). rglser er algengasta fituefni matvlmum og lkaminn geymir mest af snum fitufora sem rglser.

Fosflp Eru fituefni sem innihalda fosfat og alkhl auk fitusruenda. Fosflp eru ekki algeng matvlum en au eru samt mjg mikilvgt og eru aal uppistaan frumhimnum lkamns.

Sterl Klesterl og kynhormnin eru lang ekktustu sterlin. Sterl hafa nnast engar fitusrur eins og hin fitefnin. Lkami okkar starfar ekki n klesterls og er a mjg mikilvgt frumuhimnum, vi niurbrot fitu, vi framleislu D-vtamns, hormna og gallsata. Lkaminn framleiir eigin klesterl og urfum vi ekki a f a r finni.
Fitusrur

riglyseri butaric sra

Fitusrur
Myndir af fituefnum: Tegundir fitusra mia vi tvitengi, bygging rglsers og butyric sru.

Meira hr: Nringarfri 101 Trefjar

Hvaa hlutverki gegnir fita lkamanum?

Fita er mikill orkugjafi Hvert gramm veitir 9 hitaeiningar (kkal). etta er rmlega helmigi meira an hin tv orkuefnin kolvetni og prtein sem veita 4 kkal/g. sta essa er a fituefnin hafa mun fleiri kolefnis (C), vetnis (H) og srefnisatm (O) en hin orkuefnin og getur v leyst r lingi meiri orku.

Fita byggir upp frumuhimnur lkamans Fosflp og sterlin eru mikilvgar byggingareingar frumuhimna lkamans.

Fita veitir lkamanum nausynleg fituleysanleg vtamn og fitusrur Me fituefnunum flytjast inn lkamann nausynleg fituleysanleg vtamn A-,D- og E-vtamn. Einnig veita fituefni lfsnausynlegu fitusrurnar lnlsru og lnlensru. Lnlsra er omega-6 fitusra og lnlensra er omega-3 fitusra og tfr essum fitusrum myndar lkamaninn allskyns nausynlegar fitusrur og lffrilegra virk efni sem hafa m.a. hrif hjarta- og akerfi, nmiskerfi og minnka blgur lkamanum.

Lkamsfitan verndar lffri gegn of miklum hitasveiflum Fitulagi sem vi erum me utan okkur hefur ann kost a halda okkur hita og er g einangrun fyrir mis vikvm lffri.

Fita er frbr braggjafi etta er a hlutverk sem vi verum hva mest vr vi okkar daglega lfi. Fita er einfaldlega einn besti braggjafinn og t.d. gmst steik vri nr t ef ekki vri fyrir fitu kjtinu sem gefur v gott brag og mkt.

Hvaan fum vi fitu?
Fitu er va a finna mat og mjg fiturkar matvrur eru: Jurtaolur, rjmi, ssur, ostar, feitur fiskur, eggjarauur, kjtvrur (misfeitt), unnar kjtvrur s.s. pylsur, bjgu, hnetur og fr. Hr m finna grein sem skrifu var fyrir nokkru hr vefinn um fimm hollar og fiturkar matvrum.

Hva urfum vi miki af fitu daglega?
a eru misvsandi upplsingar um a hversu miki vi eigum a neyta af fitu daglega til a vihalda heilsu okkur. Lengi vel rlagi Lheilsust (n Landlknir) um 25-40% af orkunni r fitu og takmarka tti neyslu mettari fitu. njustu rleggingum fr Landlkni um fituneyslu er ekki minnst prsentur er flk er hvatt til a neyta mkri fitu (olur sta metttarar drafitu), bora feitan fisk, ekki skipta fnunnum kolvetnum og fitu og draga r neyslu feitu kjti.

eir sem eru a predika lgkolvetnalfsstl tala miki fyrir v a vi neytum sem mest af fitu, allt a 40%. a er stareynd a fita mettir mun betur en fnunnin kolvetni eins og sykur og hveiti. Flk tti hiklaust a reyna a bora gar fitur sem flestum mltum sta allra fnunnu kolvetnanna. ar sem fita meltist hgar en kolvetni er ekki mlt me v a neyta mjg fitumikilla matvla fyrir lkamleg tk v fita er ekki gott bensn tkin.

Vi urfum amk 20-25% orkunnar r fitu til a lkaminn starfi elilega og ttum aldrei a reyna a tileikna okkur fitulausan lfsstl. Einnig ttum vi a forast fituskertar ea fitusnauar matvrur v a fyglir v nr alltaf a fnunnum kolvetnum eins og sykri hefur veri btt stainn og er v varan orin sykurmikil sta ess a vera me fitu, sem eru slm skipti.

10 hugaverar stareyndir um fitu

  1. Lkaminn arf fitu til a starfa elilega og sst a best v a kvennmenn geta htt blingum ef lkamsfitan verur of ltil. Fitufrumur eru mikilvg uppbyggingareining kvenhrmnsins estrgen og egar fita lkamanum minnkar, minnkar virkni estrgens um lei og blingar vera reglulegar ea stoppa.

  2. Algengt er a mealmaurinn bti sig 1 g af fitu dag, sem gera 365 g ri. Sem ir a ef btir ig 365 gr ri fr 25 ra aldri til fimmtugs, ertu binn a bta ig rmlega 9 kg af fitu essum 25 rum.

  3. Mealmanneksja hefur um 30 milljara fitufruma lkamnum, sem ir a a eru fleiri fitufrumur lkanum en flk jrinni.

  4. Fitufrumur fjlga sr yfirleitt ekki eftir a kynroska er n, svo yngist eftir kynroska verur ekki fjlgun fitufrumum. En slmu frttirnar essu er a a hver fitufruma getur auki str sna tfalt og annig fitnum vi, en ekki me fjlgun frumna.

  5. Fitufrumur eru llum lkamshlutum nema augnlokum, hluta af vlinda, heila og getnaarlims.

  6. Kvennmannsbrjst eru a mestu leyti ger r fituvef, sem er sta ess a au minnka verulega egar fituprsentan lkkar.

  7. 1 kg (1000 g) af fitu eru 9000 hitaeiningar (kkal) en a 1 g af fitu su 9 hitaeiningar er fituvefur ekki 100% fita heldur 87% og v eru 0.87*9000 kkal = 7830 kkal einu kg af fituvef. Til a brenna essum 7830 hitaeiningum arf 80 kg einstaklingur a hlaupa 12 km/klst (frekar mikill hlaupahrai) samfleytt rmar 8 klst og mundi a hlaupa rma 90 km essum tma (meira en tv maraon).

  8. ar sem fitusfnun er mest er a miklu leyti tengd kyni okkar og genum. Konur safna fitu aallega krinum lri, rass og mjamir en karlmenn og um kviinn (bjrgunarhringurinn).

  9. Fitufrumur lifa a mealtali um 10 r. egar r deyja koma njar stainn en hins vegar endurnjast aldrei heilafrumur. etta er stan fyrir v a egar vi eldumst versnar minni smtt og smtt en starhldurnar halda sinni str og stkka ef eitthva er.

  10. The Tape Worm Diet ea bandormakrinn er lklega einn brjlaasti megrunarkr sem sgur fara af. essum kr flk a neyta lifandi bandorma sem munu san lifa innyflum eirra og bora matinn sem kemur niur meltingarveginn. Fylgikvillar essa krs geta veri bjgsfnun, flgurleiki og niurgangur. En etta eru smmunir mia vi alvarlegastu fylgikvilla essa krs sem er a bandormurinn getur komi fyrir eggjum fleiri vefjum en meltingarvef og fjlga sr ar me fyrirsum en mguleg lfshttulegum afleiingum t.d. flogaveiki, vitglpum og heilahimnublgu.

Heimildir og frekari upplsingar um fitu:

www.skolamatur.is/upplysingar/fraedsluefni/fitaorkurikasti-orkugjafinn/39
www.mataraedi.is/heilsublogg/omega-3-og-omega-6-hver.html
www.en.wikipedia.org/wiki/Adipocyte
www.doktor.is/grein/hvad-er-fita
www.nlfi.is/fimm-hollar-og-fiturikar-matvorur
www.landlaeknir.is/servlet/file/store93/item25796/radleggingar-um-matara
www.sibs.is/frettatengt-efni/greinar/1408-breyttar-aherslur-i-mataraedhi
www.calorielab.com/burned/?mo=se&gr=15&ti=sports&q=&wt=150&un=lb&kg=68
www.weightlossresources.co.uk/body_weight/body_fat/fifteen-fascinating-fat-factoids.htm
www.livestrong.com/article/385269-at-what-body-fat-percent-do-you-start-losing-your-period/

Skrifa af Geir Gunnar Markssyni, ritstjra NLF,ritstjori@nlfi.is

  • Alvogen


Athugasemdir

Svi

  • Um Heilsutorg
  • Twitter
  • Heilsutorg  Facebook
  • Mobile tgfa af heilsutorg.com
  • Veftr