Mikilvgi lfsstls

Hjartasjkdmar eru strsti orsakavaldur rorku og dausfalla heiminum og fer vandinn rt vaxandi. Hjartasjkdmar fella fleiri hverju ri en nokkrar arar orsakir en 17,3 milljnir manna ltust ri 2008, ar af 3 milljnir ur en eir nu sextu ra aldri. ri 2030 erbist vi v a rleg dausfll vegna hjartasjkdma heiminum hafi n nrri 25 milljnum (WHO, 2001; WHO, 2011a).

Me framfrum lknavsindum og aukinni jnustu heilbrigiskerfinu hafa meferarrri vi hjartasjkdmum rast og batna og margir lti lfi lifa fleiri og fleiri a af a veikjast. A vibttum auknum aldri og flksfjlgun er a v grarlegur og sstkkandi hpur flks sem arf a finna lei til a lifa me sjkdmi snum og standi sfellt fleiri r (WHO, 2011a).

Fjldi eirra sem jist af hjartasjkdmum er misjafn milli landa og menningarheima en a er alltaf str hluti samflagsins sem jist, minnsti hlutinn og minnkandi eru tekjumeiri hpar og lnd og strsti hlutinn og stkkandi eru tekjuminni hpar og lnd. a flk sem br vi erfiari flagslegar og fjrhagslegar astur veikist fyrr lfsleiinni og deyr yngra en eir sem ba vi betri skilyri (WHO, 2010).

rtt fyrir miklar framfarir heilbrigiskerfi og msar samflagslegar agerir til a berjast gegn hjartasjkdmum eru eir einfaldlega enn alltof algengir, jafnvel htekju lndum og rkari samflgum ar sem rrin eru meiri og betri. ri 2009 greindust til a mynda 45.000 n tilfelli hjartasjkdma Danmrku og lifu 420.000 danir me hjartasjkdm og afleiingar sem skera lf og lfsgi. var einnig tla a ri 2020 myndi s tala vera komin 480.000 (Koch, Davidsen, & Juel, 2011).

Hjartasjkdmar eru hluti af alltof lngum lista krnskra sjkdma sem samkvmt skilgreiningu eru langvarandi og flokkair sem sjkdmar sem ekki smitast, geta v ekki borist milli manna (NCD / Non-communicable diseases). Meal essara sjkdma eru auk hjartasjkdma til dmis sjlfsofnmissjkdmar, heilablfll, msar tegundir krabbameins, ndunarfrasjkdmar, nrna sjkdmar og sykurski. Saman valda eir 63% allra dausfalla heiminum en ar af taka hjartasjkdmar strsta tollinn ea um helming allra dausfallanna. a er hins vegar ekki einungis daui og hrmuleg hrif heilsu sem essir sjkdmar eiga sameiginlegt, heldur einnig a a hgt er a miklu leyti a koma veg fyrir run essara sjkdma ar sem eir orsakast a miklu leyti af ttum sem hgt er a hafa hrif . S mti sem flk lifir lfi snu hefur grarleg hrif essa sjkdma enda hafa eir oft veri kallai lfsstlssjkdmar (Thirlaway & Upton, 2009; WHO, 2011a).

Hj 80% af llum eim 17,3 milljnum manna sem du r hjartasjkdmum heiminum ri 2008, mtti rekja orskina til lfsstls eirra (WHO, 2010).

A sjlfssgu eru einnig arir hrifattir sem stula a run sjkdma eins og hr aldur, kyn, jerni og erfafrilegir ttir en ar sem erfitt er a hafa hrif aldur ea au gen sem vi erfum berjumst vi gegn eim hrifattum sem vi getum haft stjrn . Vi berjumst gegnum lfsstl.
Aljlega er barist me samflagslegum aferum eins og menntun og frslu, reglugerum og inngripum sem tla er a bta lfsvenjur flks. persnulegu plani er mikil vntun upplsingum, leibeiningu og hvatningu til breyttra lfshtta (WHO, 2011a; WHO, 2010).

a er almenn vitneskja a a hvernig vi lifum lfum okkar hefur hrif heilsu okkar. Vi vitum a a getur skipt skpum fyrir framt okkar a lifa heilbrigu lfi. Undanfarna ratugi hafa vsindin frt okkur straukna ekkingu nkvmlega hva a er sem skaar heilsu okkar og hva ekki. Hvers vegna og hvernig gott s a lifa. Samt fer lfsstl hrakandi aljavettvangi og aldrei hafa jafn margir jst af lfsstlssjkdmum (WHO, 2011a).

Snt hefur veri fram a strstu orsakavaldarnir run hjartasjkdma eru fjrar lfsstlsheganir; hollt matari, skortur hreyfingu, notkun tbaks og skaleg notkun fengis. essar fjrar lfsstlsheganir valda meal annars ofyngd og offitu, hkkun blrstingi, hkkun blsykri (sykurski) og hkkunar blfitu (klesterl) sem eru ttir sem allir eru srstaklega slmir fyrir hjarta (Christensen, et al., 2009; WHO, 2011a).

hollt matari
ntma samflagi ba margir vi grarlegt rval ferskrar matvru allsstaar a r heiminum. rst ferskra tmata og epla er n allar rstir ar sem matvara er flutt heimshorna milli eftir pntun. Frambo hollrar fu er miki og agangur auveldur. Agangur a hollustu hefur hins vegar einnig ori auveldari. Flk um allan heim borar auknu mli hollan og orkurkan mat sem hefur htt fituhlutfall, salt og sykur en minna af nringarefnum og hollustu. Skyndibiti og unnin matvara er farin a taka of miki plss matardiskum flks og drykkir framreiddir me kolsru, sykri og tilbnum efnum sta ess a drukki s einfalt og gott vatn. Flk innbyrgir alltof miki af mat sem hefur slm hrif heilsu og veldur straukinni httu hjartasjkdmum (Thirlaway & Upton, 2009).

hollar matarvenjur eru einn strsti hrifavaldur elilegrar fitusfnunar og v sem samkvmt mlingum BMI stuli flokkast sem ofyngd og offita. heiminum er vandi offitu mjg alvarlegur og fer stkkandi. Fjldi ess flks sem er of feitt hefur tvfaldast sustu 30 rin en ri 2008 voru um 1.5 billjnir fullorinna einstaklinga me BMI stuul sem skilgreinist sem ofyngd ea offita samt 43 milljnum barna undir 5 ra aldri. a ri du 2.8 milljnir manna r offitu (WHO, 2011b). Eftir v sem flk mlist me hrri BMI stuul, v meiri verur httan hjartasjkdmum (WHO, 2010).

S matur sem vi borum hefur bein hrif hjarta. Tengsl sem kannski vera einna skrust hinu svokallaa Merry Christmas Coronary fyrirbri, sem myndi tleggjast slensku sem Jlahtar kransar og Happy New Year Heart Attack ea Nrs hjartafall (Kloner, 2004). Stareyndin er s a egar gert er r fyrir rum hrifavldum er dnartni vegna hjartafalla hrri um jl og nr en rum tmum rsins og strsta orskin talin vera s matur sem flk borar essum rstma snum stru skmmtum, tum mltum og me llu v ggti sem flk leyfir sr a bora essum htardgum en annars ekki (Phillips, Abram, Jarvinen, & Phillips, 2004).

Skortur hreyfingu
Eftir v sem tkni ntmans frir okkur fleiri tkniundur til a ltta okkur lfi og spara okkur sportin, lifum vi mannflki s aukinni kyrrsetu. Aeins um 15% manna heiminum eru mjg lkamlega virkir, tplega helmingur ba htekjulanda hreyfa sig ngjanlega og um fjrungur ba lgtekjulanda (WHO, 2011c). Skortur hreyfingu eykur httu dausfllum um 2030% samt v a valda auknum tilfellum af heilablfllum, hrstingi, hkkuu klestrli, hefur hrif myndun bltappa, heilbrigi akerfis og er mikill hrifavaldur fitusfnun (WHO, 2010).

Ef tvr mialdra konur eru bornar saman ar sem nnur eirra hreyfir sig minna en klukkutma viku en hin stundar reglulega hreyfingu, eru lkur eirrar sem minna hreyfir sig tvfaldar mia vi hina v a deyja af hjartatengdum orskum. Regluleg og g hreyfing getur jafnvel dregi r hrifum annara httutta annig a ef einstaklingur hefur fleiri httutti en hreyfir sig ngjanlega getur vinningur hreyfingarinnar dregi t lkunum hjartasjkdmi og niurfyrir lkur ess sem ekki hreyfir sig en hefur enga ara httutti (Gersh, 2000; WHO, 2011a). Hreying er grundvallar ttur heilsu og uppbygginar lfsga.

Notkun tbaks
Tbak er agengilegasta skalega varan markainum og hana er hgt a nlgast mrgum mismunandi formum. Algengasta formi er a reykja venjulegar sgarettur en dag eru 1 billjn reykingarmanna heiminum sem reykja um 6 trilljn sgarettur hverju ri. eru einnig reyklausar leiir til a nota tbak eins og a taka vrina og nefi samt fleiri menningarbundnum notkunarleium sem eru margar og mismunandi milli staa. Hver sem leiin er til a nota tbak, er notkun ess alltaf skaleg heilsu og eykur verulega lkurnar hjartasjkdmum. Reykingar eru lang strsti httuttur hjartasjkdma og a a htta a besta sem hgt er a gera fyrir heilsuna (WHO, 2010).

Reykingar valda v a blstorknun verur meiri blinu en a veldur hindrunum blfli um. r auka blrsing og hjartsltt, lkka hlutfall gs klestrls til mts vi hi slma og r minnka magn ess srefnis sem bli getur flutt til hjartans og annara lkamshluta. mean reykt er, dregst umml a tmabundi saman og minnkar getu kerfisins til a bera ngjanlegt srefni til hjartans. Ef veggir anna eru svo fyrir aktir fitu og rengingar eru um (vegna t.d. of hs klesterls, sem reykingar hafa einmitt hrif ), getur essi tmabundni samdrttur ummli anna duga til a svifta hjarta ngjanlega miklu bli og srefni til a valda hjartafalli (Gersh, 2000). Reykingar einar eru taldar valda 10% allra dausfalla af vldum hjartasjkdma n hrifa fr rum ttum og reykingaflk undir 40 ra er fimmfalt meiri httu a f hjartafall en eir sem ekki reykja. Notkun tbaks (reykt ea ekki reykt, beint ea beint) drepur um 6 milljnir manna rlega heiminum, tala sem tla er a veri komin 8 milljnir rinu 2030, ar af munu 17% deyja r hjartasjkdmum (WHO, 2010; WHO, 2011a).

Skaleg notkun fengis
Flk tengir neyslu fengis vi mismunandi hluti, margir vi mat, arir vi part og enn arir vi slma eigin reynslu ea annara. Neysla fengis hefur mikil hrif heilsu og er talin vera valdur 4% allra sjkdma og 3,2% dausfalla heiminum (WHO, 2002). Rannsknir framkvmdar htekjulndum sna a neysla fengis (aallega rauvns) geti haft verndandi hrif gegn hjartasjkdmum. etta hins vegar a mestu vi um sem drekka reglulega en alltaf lti (≤ 2 drykkir dag). Sambandi milli fengis og hjartasjkdma er flki ar sem lti magn getur vernda gegn sjkdmum en meira magn er skalegt, lkt reykingum sem alltaf eru skalegar h magni (WHO, 2010; Criqui, 1996).

Rannsakendur hafa ekki geta sammlst um hversu mikil neysla fengis s skalaus fyrir hjarta, sumar rannsknir sna framhaldandi verndunarhrif neyslunnar upp allt a 4 til 5 drykki mean arar rannsknir sna missi essarar verndunarhrifa eftir fyrsta drykk. a hefur v ekki reynst mgulegt a halda v fram fullum fetum a nokkurt magn fengis s skalaust fyrir hjarta og mikilvgi byrgra drykkjuhtta v skrt. Skalega neysla fengis er beintengd vi og eykur httu hjartasjkdmum (Criqui, 1996; Thirlaway & Upton, 2009; WHO, 2011a).

Mikil vivarandi fengisneysla getur hkka blrsting, auki lkur heilsablfllum samt v a valda fengistengdum hjartavvasjkdmi (alcoholic cardiomyopathy) sem stkkar hjarta og veikir getu ess til a draga sig saman. essi hrif fengis valda skemmdum vvanum sem geta veri allt fr einkennalausum frvikum einungis greinanlegum mlingum til mjg alvarlegrar hjartabilunar og hrrar dnartni (Klatsky, 2007). fengistengdur hjartavvasjkdmur hafi veri stafestur sem afleiing mikillar drykkju, samt beinum eitrunarhrifum frumur hjartans, er miklvgt a hafa huga a fengisneysla minni skmmtum getur einnig leitt til hjartasjkdma ef hn fer saman me rum httuttum og / ea erfafrilegum lkum hjartasjkdmi (Klatsky, 2007).

Stareyndin er s a hjartasjkdmar orsakast a miklu leyti af essum fjrum lfsstls hegunum, hollu matari, ngri hreyfingu, hflegri neyslu fengis og notkunar tbaks. v fleiri httuttir til staar, v meiri htta veikindum. Samkvmt Aljaheilbrigisstofnuninni vri hgt a koma veg fyrir rj af hverjum fjrum hjartasjkdmum ef essir httuttir vru tilokair (WHO, 2011d).

a a koma veg fyrir hjartasjkdma hins vegar er einn hlutur, a a rast til atlgu gegn run eirra eftir a veikindi hefjast er annar. Hjartasjklingur sem gerir ngjanlegar breytingar lfsstl snum eftir a hann veikist, me herslu essar fjrar lfsstls heganir, mun meiri mguleika v a lifa af, n bata og koma veg fyrir framhaldandi run sjkdmsins og sendurtekin veikindi. Stjrnun lfshtta er mikilvgur hluti ess a n fyrri heilsu og a bta lfsgi sn (WHO, 2002; Zafari & Wenger, 1998).

a hljmar sem gnarstrt verkefni a breyta lfshttum snum en heilrin varandi essar fjrar lfsstlsheganir einfld. Ekki reykja, borau hollan mat, vertu lkamlega virkur og njttu fengis takmrkuu magni (WHO, 2010). Hljmar einfalt og er svo sannarlega rangursrkt ef framkvmt eins og rlagt er. Til a bta enn einfeldnina tengjast httuttirnir annig a a a breyta einum eirra er lklegt til ess a hafa hrif annan. a a auka smm saman hreyfingu sna hefur til dmis lkkandi hrif blrsting, hjlpar vi yngdarstjrnun, hkkar magn gs klesterls og hefur hrif hugahvtina til ess a gera fleiri breytingar rum httuttum (Gersh, 2000).

Dnarlkur lkka egar dregur r offitu og aeins 10% lkkun klesterli getur dregi r hjartasjkdmum um 20 til 50% (fer eftir hrifum annara tta eins og aldri og kyni) fyrstu 5 rin eftir upphaflegu hjartaveikindin (WHO, 2010). a er mgnu stareynd a aeins 150 mntur viku af meal mikilli hreyfingu getur minnka httuna framhaldandi hjartasjkdmum og heilablfalli um 30% samt v einnig a lkka sykurmagn bli, vihalda jafnvgi klesterli og lkka blrsting. Hreyfing hefur einnig g hrif andlega heilsu og yngdarstjrnun (WHO, 2011c).

Reykingamaur sem einnig hefur ara httutti fyrir hjartasjkdmi deyr 10-15 rum fyrr en s sem ekki reykir en reykingamaur sem httir a reykja egar hann veikist er 50% minni httu v a veikjast aftur fyrsta rinu egar mia er vi reykingamann sem ekki httir a reykja vi upphaf veikinda. rem til fjrum rum seinna eru lkur ess sem htti a reykja vi upphaf veikinda ornar jafnar eim sem aldrei reykti (Prasad, Kabir, Dash, & Das, 2009).

Niurstaan er einfld. Ef ert hjartasjklingur er endurskoun lfsstlnum a besta sem getur gert fyrir lf itt og fjlskyldu innar. Byrjau smtt, geru litlar en viranlegar breytingar og tbu astur nar annig a a s auvelt a framkvmda r. Hr hjartalif.is verur smm saman btt vi efni r til upplsingar og stunings en einnig er hgt a skja rgjf hj rgjafa hjartalfs til a f asto vi breytinguna.

Heimild: hjartalif.is


Athugasemdir

Svi

  • Um Heilsutorg
  • Twitter
  • Heilsutorg  Facebook
  • RSS af heilsutorg
  • Mobile tgfa af heilsutorg.com
  • Veftr