Fęšingaržunglyndi - hvaš er til rįša?

AŠ EIGNAST BARN er fyrir flesta foreldra dżrmęt lķfsreynsla sem einkennist af hamingju, gleši og tilhlökkun. Žį er žetta einnig tķmi mikilla breytinga fyrir fjölskylduna.

Margar konur finna fyrir viškvęmni, grįtköstum og jafnvel gešsveiflum eftir barnsburš. Tališ er aš 15% kvenna žjįist af žunglyndi eftir fęšingu. Oft getur veriš erfitt aš įtta sig į hvort um sé aš ręša fęšingaržunglyndi, žar sem einkennin eru ekki ólķk žeirri lķšan sem er algeng eftir fęšingu eins og t.d. žreyta, lystarleysi, svefntruflanir og kvķši.

Žęr breytingar sem geta oršiš į andlegri lķšan kvenna eftir fęšingu mį skipta ķ žrennt:

1. Sęngurkvennagrįtur er skammvinnt og ešlilegt įstand sem einkennist af skapsveiflum, dapurleika, pirringi, kvķša, einbeitingarskorti, svefnleysi og grįtköstum. Sęngurkvennagrįtur byrjar hjį 40 - 80% sęngurkvenna į 2. – 3. degi eftir fęšingu. Einkennin nį yfirleitt hįmarki į 5. degi og hverfa innan tveggja vikna.

2. Fęšingaržunglyndi hefur svipuš einkenni og sęngurkvennagrįtur en konan finnur yfirleitt fyrir einkennunum 4 - 6 vikum eftir fęšingu. Fęšingaržunglyndi hefur mikil įhrif į hvernig konunni lķšur gagnvart sjįlfri sér og barninu sķnu. Žaš getur haft mikil įhrif į samband hennar viš sķna nįnustu.

3. Fęšingarsturlun er sjaldgęf en er mjög alvarleg. Ein til tvęr af hverjum 1000 konum fį fęšingarsturlun eftir fęšingu. Konur sem fį fęšingarsturlun missa raunveruleikatengsl, geta oršiš eiršarlausar og mjög ólķkar sjįlfum sér. Žessar konur žurfa aš leita lęknishjįlpar hiš allra fyrsta.

FEŠUR OG NĮNUSTU AŠSTANDENDUR

Fešur žurfa lķka stušning og fręšslu frį ljósmóšur og/eša öšru heilbrigšisfagfólki um žęr breytingar sem geta įtt sér staš fyrstu vikurnar og mįnušina eftir fęšingu. Fęšingaržunglyndi kvenna getur tengst žunglyndi hjį fešrum. Rannsóknir um hvernig fešur upplifa fęšingaržunglyndi makans hafa sżnt aš sérstakir stušningshópar fyrir fešur geta dregiš śr vanlķšan og streitu. Žvķ mišur hafa žannig hópar ekki veriš starfandi hér į landi.

Fęšing barns er mjög glešilegur atburšur ķ lķfi langflestra foreldra og žaš hljómar žvķ undarlega aš meira en tķunda hver kona fęr žunglyndi eftir fęšingu.

Flestum batnar innan fįrra mįnaša en um žrišjungur žessara kvenna hefur merki um žunglyndi sex mįnušum eftir fęšinguna og hjį fįeinum žróast žetta įfram ķ langvarandi žunglyndi eša gešröskun. Žunglyndi eftir fęšingu getur augljóslega haft mikil įhrif į móšur og barn og einnig į önnur sambönd innan fjölskyldunnar.

Röskun į geši eša tilfinningum er algeng į mešgöngu og eftir fęšingu og getur tekiš į sig żmsar myndir. Algengasta röskunin er žunglyndi eša depurš eftir fęšingu. Žaš sem kalla mętti fęšingardepurš (maternity blues) er svo algengt aš nįnast mį lķta į žaš sem ešlilegan hluta af žeim tilfinningalegu breytingum sem verša hjį móšurinni eftir fęšingu. Žetta įstand einkennist af gešsveiflum, grįtköstum, sjśkdómahręšslu, kvķša og pirringi. Žessi einkenni nį venjulega hįmarki 3-5 dögum eftir fęšinguna og eru oftast aš mestu horfin į tķunda degi. Fęšingardepurš krefst ekki neinnar sérstakrar mešferšar en kallar į stušning ęttingja og vina viš móšurina og fjölskyldu hennar.

Fęšingaržunglyndi (postnatal depression) er annars ešlis og miklu alvarlegra įstand. Ķ fjölmörgum rannsóknum į samtals tęplega 13 žśsund konum kom ķ ljós aš 13% fengu fęšingaržunglyndi. Fęšingaržunglyndi var algengast į fyrstu žremur mįnušunum eftir fęšingu og algengast var aš žaš byrjaši 4-6 vikum eftir fęšingu. Kona sem einu sinni hefur fengiš fęšingaržunglyndi er ķ meiri hęttu en ašrar aš fį žaš eftir nęstu fęšingu (30% lķkur).

Til aš hęgt sé aš beita fyrirbyggjandi ašgeršum hefur mikiš veriš reynt aš finna einhverja įhęttužętti sem auka lķkur į fęšingaržunglyndi. Įhęttužęttir sem fundist hafa eru fyrri gešraskanir, žunglyndi į mešgöngutķmanum, slęmt samband viš maka (föšur), skortur į félagslegum stušningi og nżlegt persónulegt įfall eins og veikindi eša missir nįins einstaklings. Mikil fęšingardepurš viršist stundum geta žróast yfir ķ fęšingaržunglyndi.

Fyrir og eftir fęšingu verša miklar hormónabreytingar ķ lķkama móšurinnar og įšur fyrr žótti mörgum lķklegt aš fęšingaržunglyndi stafaši af óešlilegum hormónabreytingum. Nokkrar rannsóknir hafa veriš geršar til aš kanna žessa tilgįtu og ķ stuttu mįli hafa ekki fundist nein rök fyrir žvķ aš skżringin liggi ķ hormónabreytingum. Einkenni fęšingaržunglyndis eru aš flestu leyti eins og viš annars konar žunglyndi og erfitt aš greina žar į milli. Eins og ķ öllu žunglyndi er viss hętta į sjįlfsvķgum og žarf aš gęta vel aš vķsbendingum um slķka hęttu. Einnig hugsa sumar męšur um aš meiša barniš og geta žęr hugsanir veriš įgengar og valdiš móšurinni verulegu hugarangri og sektarkennd. Samkvęmt nżlegum erlendum rannsóknum hugsa um 40% męšra meš fęšingaržunglyndi um aš meiša barniš en um 7% žeirra sem ekki eru žunglyndar. Žaš skal tekiš fram aš žaš er įkaflega sjaldgęft aš męšur meiši börn sķn eša valdi žeim heilsutjóni.

Įn mešferšar batnar flestum konum fęšingaržunglyndi į 3-6 mįnušum en nįlęgt 10% žeirra hafa samt merki um sjśkdóminn eftir eitt įr. Fęšingaržunglyndi getur haft mjög slęm įhrif į fjölskyldulķfiš og truflar išulega ešlileg tilfinningatengsl móšur og barns sem getur haft langvarandi įhrif į žroska barnsins. Žaš er žvķ mikilvęgt aš fyrirbyggja, greina og mešhöndla fęšingaržunglyndi eftir žvķ sem kostur er.

Almenn fręšsla um sjśkdóminn er mjög mikilvęg, m.a. til aš fjölskylda konunnar veiti allan mögulegan stušning. Žunglyndi eša depurš į mešgöngutķmanum žarf aš mešhöndla og veita móšurinni allan žann stušning sem hśn žarf ķ fęšingunni og eftir hana. Žęr konur sem fį fęšingaržunglyndi žurfa aš fį mešferš, og žar er um aš ręša vištalsmešferš, lyf eša bęši. Nśtķma mešferš viš žunglyndi ber oft góšan įrangur og meš žvķ móti er hęgt aš draga śr eša hindra skašleg įhrif sjśkdómsins į móšur, barn, maka og ašra fjölskyldumešlimi.

Heimildir: ljosmodir.is, lyfja.is

 

 

 


Athugasemdir


Svęši

  • Um Heilsutorg
  • Twitter
  • Heilsutorg į Facebook
  • RSS af heilsutorg
  • Mobile śtgįfa af heilsutorg.com
  • Veftré