Gl˙tenofnŠmi / gl˙tenˇ■ol

Gl˙ten er prˇtein Ý hveiti, r˙gi og byggi
Gl˙ten er prˇtein Ý hveiti, r˙gi og byggi

Gl˙ten er prˇtein sem er Ý hveiti, r˙gi, byggi, spelti, k˙sk˙s, semolina, durum, hveitiklÝ­i, hveitikÝmi, bulgur og mannagrjˇnum. Gl˙ten hefur afar gˇ­a b÷kunareiginleika. Ůa­ er gl˙ten sem lÝmir brau­deig saman svo ■a­ getur lyfst miki­ ßn ■ess a­ molna.

Hafrar innihalda ekki gl˙ten frß nßtt˙runnar hendi en ■eir eru yfirleitt menga­ir af hveiti. Mengunin berst Ý ■ß Ý myllunum ■ar sem miki­ hveitiryk er Ý loftinu og hveiti­ situr Ý samskeytum ß vÚlunum. Til eru gl˙tenlausir hafrar sem eru unnir Ý sÚrmyllum. Gl˙teninnihaldandi korni er haldi­ frß ■essum myllum.

Gl˙tenofnŠmi

Gl˙tenofnŠmi (celiac disease) er sjßlfsofnŠmissj˙kdˇmur. Ůeir sem ■jßst af honum mega alls ekki bor­a neitt sem inniheldur ÷r­u af gl˙teni. Ůegar gl˙ten berst ofan Ý ■arma ■eirra rß­ast ˇnŠmisfrumur lÝkamans ß ■armatoturnar og ey­ileggja ■Šr smßm saman. Ůarmaveggurinn ver­ur slÚttur og illa starfhŠfur. Fyrir utan meltingartruflanir getur gl˙tenofnŠmi orsaka­ blˇ­leysi og nŠringarskort. Strangt gl˙tenlaust fŠ­i lŠknar ÷ll einkenni sj˙kdˇmsins. Ůarmatoturnar vaxa aftur, blˇ­leysi og nŠringarskortur hverfur. Bor­i gl˙tenofnŠmissj˙klingur aftur ß mˇti gl˙ten ßratugum saman getur hann fengi­ krabbamein Ý meltingarfŠrin.

Gl˙tenofnŠmi er oft kalla­ gl˙tenˇ■ol en munurinn ß ofnŠmi og ˇ■oli er a­ ofnŠmi rŠsir ˇnŠmiskerfi­ en ˇ■ol ekki. Ůar sem ˇnŠmiskerfi­ rŠsist hjß ofant÷ldum sj˙klingum vi­ neyslu gl˙tens er gl˙tenofnŠmi rÚttara heiti yfir sj˙kdˇminn.

Greining gl˙tenofnŠmis

Ůa­ er mj÷g mikilvŠgt a­ ■eir sem hafa grun um a­ ■eir ■oli illa gl˙ten fari til lŠknis og lßti ganga ˙r skugga um hvort um gl˙tenofnŠmi sÚ a­ rŠ­a. Greiningin er ger­ me­ blˇ­prufu og speglun ß skeifug÷rn. MikilvŠgt er a­ ■eir bor­i fŠ­u me­ gl˙teni Ý nokkrar vikur ß­ur en rannsˇkn fer fram. Hafi ■eir for­ast gl˙ten sÝ­ustu vikurnar getur ni­ursta­a mŠlinganna or­i­ r÷ng ■vÝ blˇ­gildi gl˙tenofnŠmissj˙klinga ver­a e­lileg og ■armatoturnar heilbrig­ar a­ sjß, ef ■eir eru ß gl˙tenlausu fŠ­i.

Gl˙tenofnŠmi er sem betur fer sjaldgŠfur sj˙kdˇmur. Ůeir sem fß greiningu ß gl˙tenofnŠmi Šttu a­ tala vi­ nŠringarfrŠ­ing til a­ fß nßkvŠmari lista yfir v÷rur sem geta innihaldi­ gl˙ten, t.d. sem aukefni. Ůa­ er mikilvŠgt a­ vanda vali­ ß gl˙tenlausri fŠ­u svo h˙n innihaldi ÷ll nau­synleg nŠringarefni sem lÝkaminn ■arfnast.

I­raˇlga

En ■a­ eru miklu fleiri en gl˙tenofnŠmissj˙klingar sem kvarta undan ■vÝ a­ ver­a upp■embdir og fß meltingartruflanir af hveitibrau­i og kornv÷rum. Ůrßtt fyrir Ýtreka­ar rannsˇknir fß ■eir ekki greininguna a­ vera me­ gl˙tenofnŠmi heldur er ni­ursta­an oftast s÷g­ vera i­raˇlga. M÷rgum i­raˇlgusj˙klingum lÝ­ur betur ß gl˙tenlausu fŠ­i.

Sett var fram kenning um annan sj˙kdˇm, gl˙tenˇ■ol sem ekki rŠsir ˇnŠmiskerfi­ (non-celiac gluten sensitivity, NCGS). Sß sj˙kdˇmur ßtti ekki a­ vera eins alvarlegur og gl˙tenofnŠmi en skßna miki­ ef sneitt vŠri hjß gl˙ten Ý fŠ­inu.

Gl˙ten, FODMAP e­a anna­?

VÝsindama­urinn Peter Gibson rannsaka­i mßli­ me­ samstarfsfˇlki sÝnu vi­ Monash hßskˇla Ý ┴stralÝu. Fyrstu ni­urst÷­ur bentu til ■ess a­ ■a­ vŠri til gl˙tenˇ■ol sem ekki er hŠgt a­ greina me­ blˇ­prufu e­a speglun ß skeifug÷rn. Sem betur fer ßkvß­u Gibson og fÚlagar a­ rannsaka mßli­ betur og n˙ er tali­ lÝklegra a­ vandamßl ■eirra sem ekki eru me­ gl˙tenofnŠmi en ■ola illa brau­ og kornv÷rur sÚ ekki tengt gl˙teni, heldur ÷­ru efni sem leynist Ý s÷mu korntegundum. Hugsanlega er ■ar um a­ rŠ­a FODMAP, gerjanlegar sykrur sem Úg hef ß­ur skrifa­ um ß ■essum vettvangi. FODMAP eru Ý s÷mu korntegundum og gl˙ten, og auk ■ess Ý lauk, baunum ofl.

Rannsˇknirnar sem um rŠ­ir eru ßgŠtis lŠrdˇmur Ý vanda­ri rannsˇknarvinnu og hva­ ber a­ varast vi­ t˙lkun rannsˇknarni­ursta­na.

Fyrri rannsˇknin (1)

═ jan˙ar 2011 birtist vÝsindagrein eftir Gibson og fÚlaga Ý ritrřnda tÝmaritinu American Journal of Gastroenterology. Ůa­ lřsti tvÝblindri endurßreitisrannsˇkn me­ lyfleysuvi­mi­i og tilviljunarkenndu ˙rtaki (double-blind, randomized, placebo-controlled rechallenge trial). Rannsˇknin uppfyllir a­ ■essu leyti ÷ll skilyr­i sem ger­ eru til vanda­ra vÝsindarannsˇkna.

Sj˙klingarnir h÷f­u allir fengi­ greiningu um i­raˇlgu. Gl˙tenofnŠmi haf­i veri­ ˙tiloka­ en ■eir s÷g­ust halda einkennum i­raˇlgunnar ni­ri me­ gl˙tenlausu fŠ­i.

Gl˙ten e­a lyfleysa

Ůßtttakendur rannsˇknarinnar fengu řmist gl˙ten e­a lyfleysu ß formi tveggja brau­snei­a og einnar m˙ffu daglega um sex vikna skei­. Brau­i­ og m˙ffuna bor­u­u ■eir heima hjß sÚr auk sinnar venjulegu gl˙tenlausu fŠ­u. Hvorki sj˙klingarnir nÚ rannsakendurnir sem afhentu sj˙klingunum brau­ og m˙ffu fengu upplřsingar um hva­a einstaklingar vŠru Ý gl˙tenhˇpnum og hverjir Ý lyfleysuhˇpnum, ■e. hvort brau­ og m˙ffa innihÚldi gl˙ten e­a ekki. Ůetta kallast tvÝblindun.

Hˇpurinn sem fÚkk brau­ og m˙ffu me­ gl˙teni (16 g/d) versna­i a­ me­altali marktŠkt meira af i­raˇlgunni ß ■essum 6 vikum en hˇpurinn sem fÚkk lyfleysuna (gl˙tenlaust brau­ og m˙ffu). Ekki ■arf a­ koma ß ˇvart a­ 40% ■eirra sem fengu lyfleysuna versnu­u samt af i­raˇlgueinkennunum ■ˇ ■eir vŠru a­ bor­a gl˙tenlaust brau­ og m˙ffu. Hugurinn hefur ßhrif ß tilfinningalÝfi­ og getur framkalla­ i­raˇlgueinkenni ef okkur grunar e­a vi­ ˇttumst a­ vi­ sÚum a­ bor­a eitthva­ sem vi­ ■olum ekki. Ůetta kallast nocebo ßhrif.

Mun fleiri Ý hinum hˇpnum (gl˙tenhˇpnum), heil 68%, kv÷rtu­u undan meiri i­raˇlgueinkennum eftir a­ hafa bor­a­ brau­ og m˙ffu (sem innihÚlt gl˙ten). Munurinn er t÷lfrŠ­ilega marktŠkur.

Ůau 32% sem bor­u­u brau­ og m˙ffu me­ gl˙teni en hÚldu i­raˇlgueinkennunum samt ni­ri upplif­u mj÷g lÝklega placebo ßhrif. Ůau tr˙­u ■vÝ ranglega a­ brau­ og m˙ffa vŠru ßn gl˙tens og lÝkami ■eirra brßst ekki vi­ neyslunni me­ auknum i­raˇlgueinkennum.

Placebo/nocebo

VÝsindamenn ■urfa alltaf a­ reikna me­ placebo og nocebo ßhrifum. TvÝblindunin, tilviljanakennt ˙rtaki­ (hvernig sj˙klingar eru valdir Ý rannsˇknina og hvernig ■eim er skipa­ Ý hˇpa) og lyfleysuvi­mi­i­ (gl˙tenlausa brau­i­ og m˙ffan) eiga a­ tryggja a­ ni­ursta­an sřni hvort um raunveruleg ßhrif umfram lyfleysu sÚ a­ rŠ­a.

Munurinn ß hˇpunum Ý ■essari rannsˇkn var marktŠkur og ■vÝ ljˇst a­ placebo/nocebo ßhrifin ein og sÚr gßtu ekki skřrt hann.

Ůessi rannsˇkn ■ˇtti ein helsta vÝsbendingin um a­ gl˙tenˇ■ol sem ekki vŠri hŠgt a­ greina me­ blˇ­prufu og speglun (NCGS), vŠri sta­reynd.

En Gibson og fÚlagar voru ekki sannfŠr­ir. Ůa­ var ekki ˙tiloka­ a­ munurinn (40% vs. 68%) vŠri tilkominn af tilviljun einni saman. A­ fyrir algera tilviljun hafi marktŠkt fleiri versna­ af i­raˇlgunni Ý gl˙tenhˇpnum en Ý vi­mi­unarhˇpnum. Auk ■ess gat veri­ a­ sumir ■ßtttakendurnir hef­u breytt matarvenjum sÝnum ß tilraunatÝmanum, bor­a­ eitthva­ anna­ sem fˇr illa Ý ■ß.

Seinni rannsˇknin (2)

Gibson og fÚlagar ßkvß­u a­ gera a­ra rannsˇkn, enn strangari. Ni­urst÷­ur hennar birtust Ý ßg˙st 2013 Ý ritrřnda tÝmaritinu Gastroenterology.

Ůa­ er nefnilega svo mikilvŠgt a­ endurtaka tilraunir aftur og aftur, a­ draga ekki of glannalegar ßlyktanir af stakri rannsˇkn, ■ˇ h˙n vir­ist v÷ndu­ og ■ˇ a­ ni­urst÷­ur hennar sÚu t÷lfrŠ­ilega marktŠkar.

═ seinni rannsˇkninni fengu i­raˇlgusj˙klingar sem t÷ldu sig vera me­ gl˙tenˇ■ol allar mßltÝ­ir dagsins afhentar sÚr a­ kostna­arlausu Ý nokkrar vikur ß me­an ß rannsˇkninni stˇ­. Fyrstu 2 vikurnar voru ■eir ß fŠ­i sem var me­ lßgu FODMAP innihaldi auk ■ess a­ vera gl˙tenlaust (grunnfŠ­i).

7 daga tilraunin

NŠst var sj˙klingunum řmist gefi­ miki­ gl˙ten (16 g/d), lÝti­ gl˙ten (2 g/d af gl˙ten og 14 g/d af undanrennuprˇteini) e­a vi­mi­/lyfleysa (16 g/d af undanrennuprˇteini) Ý eina viku Ý senn, me­ minnst 2 vikna millibili ß grunnfŠ­i til a­ jafna sig, ß­ur en ■eir fˇru ß nŠsta tilraunafŠ­i.

Gl˙teni­ og undanrennuprˇteini­ voru hrein prˇteinduft sem var blanda­ vi­ grunnfŠ­i­. Ekki var neinn brag­- e­a ßfer­armunur ß matnum hvort sem hann var me­ miklu e­a litlu gl˙teni e­a me­ undanrennuprˇteini.

3 daga tilraunin

Nokkrum mßnu­um seinna var hˇpnum bo­i­ a­ endurtaka tilraunina. ═ ■etta skipti­ var grunnfŠ­i­ ekki bara gl˙tenlaust og me­ lßgu FODMAP innihaldi heldur lÝka mjˇlkurlaust og laust vi­ řmis ÷nnur efni sem ■ekkt eru a­ ■vÝ a­ geta valdi­ fŠ­uˇ■oli. N˙ var tilraunafŠ­i­ řmist miki­ gl˙ten (16 g/d), miki­ undanrennuprˇtein (16 g/d) e­a hreint grunnfŠ­i ßn vi­bˇtar. Ůa­ var gefi­ Ý ■rjß daga Ý senn me­ minnst 3 daga millibili ß grunnfŠ­i til a­ jafna sig ß­ur en nŠsta tilraunafŠ­i var gefi­. Ůßtttakendurnir vissu ekki hva­a tilraunafŠ­i ■eir voru ß Ý hvert skipti, ekki heldur hvenŠr ■eir fengu grunnfŠ­i ßn vi­bˇtar.

Ni­urst÷­ur seinni rannsˇknarinnar

Allir ■ßtttakendurnir ur­u betri af i­raˇlgunni ß grunnfŠ­inu (gl˙tenlaust og me­ lßgu FODMAP) sem ■eir fengu fyrstu 2 vikur 7 daga tilraunarinnar, heldur en ß gl˙tenlausa fŠ­inu sem ■au voru v÷n a­ bor­a heima hjß sÚr. Munurinn var vel marktŠkur fyrir hˇpinn.

Ůa­ kemur ekki fram Ý vÝsindagreininni hvort ■ßtttakendurnir hafi vita­ a­ fyrstu 2 vikurnar yr­u ■eir ß grunnfŠ­i sem ˇlÝklegt vŠri a­ ylli ■eim vandrŠ­um. Ef ■eir hafa vita­ ■a­ mß hugsanlega skřra batnandi lÝ­an ■eirra me­ lyfleysußhrifum (placebo). Ůeir hafa b˙ist vi­ a­ lÝ­a betur og ■ß lei­ ■eim a­ sjßlfs÷g­u betur. Hafi ■eir aftur ß mˇti ekki vita­ a­ ■eir yr­u ß grunnfŠ­i fyrstu 2 vikurnar er lÝklegast a­ lßgt FODMAP innihald grunnfŠ­isins hafi skila­ sÚr Ý batnandi lÝ­an.

En ■a­ var engin regla ß vi­br÷g­unum vi­ miklu, litlu e­a engu gl˙teni, e­a vi­ miklu undanrennuprˇteini. 8% ■ßtttakendanna sřndu vi­br÷g­ (verri af i­raˇlgunni) vi­ gl˙teni Ý 7 daga tilrauninni en 11% sřndu slÝk vi­br÷g­ vi­ undanrennuprˇteini. En ■a­ ■řddi ekki a­ s÷mu einstaklingar sřndu vi­br÷g­ vi­ s÷mu prˇteintegund Ý 3 daga tilrauninni. Ůa­ gat veri­ alveg ÷fugt, a­ ■eir sem sřndu vi­br÷g­ vi­ gl˙teni Ý 7 daga tilrauninni sřndu alls engin vi­br÷g­ vi­ gl˙teni Ý 3 daga tilrauninni, en sřndu ■ß vi­br÷g­ vi­ undanrennuprˇteini. E­a einmitt ß hinn veginn.

═ 3 daga tilrauninni ur­u sumir jafnvel verri af i­raˇlgunni ß vi­mi­unarfŠ­inu, hreinu grunnfŠ­i ßn vi­bˇtar.

┴lyktun

Vi­br÷g­in sem sumir ■ßtttakendanna upplif­u ß einhverju stigi tilraunarinnar voru lÝklegast tˇm nocebo ßhrif. Ůeir ˇttu­ust a­ tilraunafŠ­i­ fŠri illa Ý ■ß og ■ß fˇr ■eim a­ sjßlfs÷g­u a­ lÝ­a verr.

Af ■essum rannsˇknum er ekki hŠgt a­ draga a­ra ßlyktun en a­ ˇlÝklegt sÚ a­ gl˙tenˇ■ol sem ekki greinist me­ blˇ­prufu og skeifugarnarsřni sÚ raunverulegur sj˙kdˇmur. LÝ­i i­raˇlgusj˙klingum betur ß gl˙tenlausu fŠ­i er lÝklegra a­ FODMAP e­a ÷nnur efni Ý hveiti, r˙gi og byggi sÚu orsakavaldurinn.

Vi­ sjßum ß ■essu hva­ ■a­ er varasamt a­ halda a­ endanleg s÷nnun sÚ fengin ■ˇ ein e­a fßar rannsˇknir bendi til ßkve­innar ni­urst÷­u. ١ rannsˇkn sÚ v÷ndu­ og fßist birt Ý ritrřndu tÝmariti mß alltaf gera betur og rannsaka mßli­ frß fleiri hli­um.

Heimildir

(1) Biesiekierski J, Newnham E, Irving P, Barrett J, Haines M, Doecke J, Shepherd S, Muir J, Gibson P. Gluten causes gastrointestinal symptoms in subjects without celiac disease: a double-blind randomized placebo-controlled trial. Am J Gastroenterol 2011;106(3):508-14.

(2) Biesiekierski J, Peters S, Newnham E, Rosella O, Muir J, Gibson P. No effects of gluten in patients with self-reported non-celiac gluten sensitivity after dietary reduction in fermentable, poorly absorbed, short-chain carbohydrates. Gastroenterol 2013;145(2):320-328.

Anna Ragna Magn˙sardˇttir,ánŠringarfrŠ­ingur &ádoktor Ý heilbrig­isvÝsindum

H÷fundur rekur heilsurß­gj÷fina HeilrŠ­i.áwww.heilraedi.isheilraedi.blogspot.com

á

á


Athugasemdir

SvŠ­i

  • Um Heilsutorg
  • Twitter
  • Heilsutorg ß Facebook
  • RSS af heilsutorg
  • Mobile ˙tgßfa af heilsutorg.com
  • VeftrÚ